Στη Μαδρίτη την προηγούμενη εβδομάδα, έξω από τα κεντρικά γραφεία του PSOE, του ισπανικού Σοσιαλιστικού Κόμματος, νεαροί διαδηλωτές φώναξαν συνθήματα υπέρ του Φράνκο και κατά της δημοκρατίας.
Η νοσταλγία για τη φρανκική περίοδο είναι υποκινούμενη από την ακροδεξιά και εντάσσεται σε μια αφήγηση που έχει βρει χώρο στον πολιτικό και μιντιακό λόγο: η πεποίθηση ότι η νεολαία σήμερα «ζει χειρότερα» από τους γονείς της και ότι οι αυστηρές δομές του παρελθόντος μπορούν να αποκαταστήσουν την «κανονικότητα» σε ταραγμένες εποχές.
Η φράση «οι νέοι ζουν χειρότερα» έχει αναδειχθεί σε κεντρικό σύνθημα των ευρωπαϊκών δεξιών και ακροδεξιών κομμάτων. Η δύναμή της, είναι συναισθηματική: προκαλεί σύγκριση με το παρελθόν, ενισχύει τη δυσαρέσκεια και μέσα από αυτά νομιμοποιεί την οπισθοδρόμηση . Αυτή η αφήγηση δεν αποτυπώνει αντικειμενικά μια πραγματικότητα, αλλά την κατασκευάζει.
Η εξιδανίκευση της εποχής Φράνκο συχνά αγνοεί τις δυσμενείς κοινωνικοοικονομικές συνθήκες που επικρατούσαν. Μέχρι το 1980, πολλοί νέοι ξεκινούσαν να εργάζονται από τα 14 τους, χωρίς θεμελιώδη δικαιώματα ή πρόσβαση σε ανώτατη εκπαίδευση.
Η εργατική νομοθεσία επέτρεπε εξαντλητικά ωράρια, χαμηλές αμοιβές και περιορισμένη κοινωνική προστασία. Αμειβόμενες διακοπές, επαγγελματική κατάρτιση ή επίδομα ανεργίας ήταν διαθέσιμα μόνο σε ορισμένους κλάδους, ενώ η καθημερινότητα διαμορφωνόταν από την απουσία θεσμικών μέτρων υπέρ των εργαζομένων.
Γυναίκες χωρίς δικαιώματα
Ίσως κανείς δεν βίωσε τις συνέπειες της δικτατορίας τόσο σκληρά όσο οι γυναίκες. Η καθημερινότητά τους καθοριζόταν από έναν αυστηρά πατριαρχικό κώδικα, που ακύρωνε κάθε μορφή αυτονομίας.
Για να ανοίξει μια γυναίκα τραπεζικό λογαριασμό, να εργαστεί, να ταξιδέψει ή να διαχειριστεί περιουσία απαιτούνταν η γραπτή άδεια του πατέρα ή του συζύγου της —η περιβόητη «άδεια γάμου».
Εκείνες που δεν προσαρμόζονταν στο κυρίαρχο «ιδανικό» της υποτακτικής, ηθικής συζύγου μπορούσαν να οδηγηθούν σε ένα θεσμικό σύστημα «ηθικής σωφρονισμού» που λειτουργούσε από το 1941 μέχρι το 1985, δέκα χρόνια μετά τον θάνατο του Φράνκο! Ο θεσμός αυτός είχε ως στόχο τη «συμμόρφωση» των γυναικών μέσα από καταπίεση, περιορισμό και ιδεολογική προπαγάνδα.
Ο νόμος όριζε ακόμη «ο σύζυγος πρέπει να προστατεύει τη γυναίκα και αυτή να υπακούει στον σύζυγο» . Παράλληλα, το φρανκικό κράτος κατάργησε το διαζύγιο το 1939 τον πολιτικό γάμο το 1941 και επανέφερε την αποκλειστική πατρική εξουσία.
Χιλιάδες γυναίκες είχαν εγκλωβιστεί σε κακοποιητικές σχέσεις χωρίς καμία νόμιμη διέξοδο.
Μια κοινωνία που άλλαξε ριζικά
Μισό αιώνα μετά τον θάνατο του δικτάτορα, η Ισπανία έχει μεταμορφωθεί: στα δικαιώματα, στις κοινωνικές αξίες, στις σχέσεις φύλου, στη δημόσια συζήτηση για την ψυχική υγεία. Παρά τις νέες προκλήσεις που γεννούν οι σημερινές κοινωνικές ανισότητες, η σύγκριση των δεικτών ζωής, ελευθεριών και θεσμικής προστασίας αποδεικνύει πως η δημοκρατία επέτρεψε μια βαθιά και αναγκαία πρόοδο.
Ο κοινωνιολόγος Κρις Κνοέστερ υποστηρίζει ότι δεν υπάρχει επιδείνωση σε σχέση με παλαιότερες γενιές, αλλά μια βαθιά μεταβολή στον τρόπο ανατροφής και αποτίμησης της ευημερίας. Οι οικογένειες αφιερώνουν περισσότερους πόρους και χρόνο στον οργανωμένο ελεύθερο χρόνο των παιδιών.
Στοιχεία του Εθνικού Στατιστικού Ινστιτούτου για το 2023 δείχνουν ότι η μέση δαπάνη ανά νοικοκυριό έφτασε τα 32.617 ευρώ, αυξημένη κατά 3,8% σε σχέση με το 2022. Από αυτά, το 10,2% (3.311 ευρώ) διατέθηκε σε εστιατόρια και ξενοδοχεία, ενώ το 5,1% (1.651 ευρώ) κατευθύνθηκε σε αναψυχή και πολιτισμό .
Τα δεδομένα αποτυπώνουν, παρά τις οικονομικές πιέσεις, αυξημένη συμμετοχή στην κοινωνική και πολιτιστική ζωή.
Αλλά σε εποχές αβέβαιες και με τους νέους σίγουρα σε δύσκολη θέση, η αφήγηση υπέρ του Φράνκο προσφέρει μια αίσθηση τάξης και ασφάλειας, «Με τον Φράνκο ζούσαμε καλύτερα», είναι μια συναισθηματική σύνθεση που ανακαλεί την ιεραρχία, την εξουσία και τη σταθερότητα της εποχής εκείνης.
Σε μια εποχή που ο δημόσιος διάλογος πολώνεται εύκολα, η επιστροφή στα αρχεία, στα τεκμήρια και στις μαρτυρίες θυμάτων είναι ίσως ο σημαντικότερος τρόπος για να θυμόμαστε τι πραγματικά συνέβη και γιατί δεν πρέπει να επαναληφθεί.
Φωτογραφίες άρθρου: Wikimedia Commons
