Το Ιράν βρίσκεται στη μέση μιας από τις πιο δύσκολες περιόδους της σύγχρονης ιστορίας του.

Ενώ μέρος των διεθνών μέσων ενημέρωσης επικεντρώνεται στις εντάσεις με το Ισραήλ και στις οικονομικές κυρώσεις των Ηνωμένων Πολιτειών, αυτό που συμβαίνει στο εσωτερικό του Ιράν είναι μια πολύ βαθύτερη και χρόνια κρίση: η αυξανόμενη απόσταση ανάμεσα στο κράτος και την κοινωνία, η συσσωρευμένη δυσαρέσκεια των λαϊκών στρωμάτων, η αποτυχημένη διοίκηση, η διαρθρωτική διαφθορά και η αποδυνάμωση των εκτελεστικών και κοινωνικών θεσμών.

Τις τελευταίες εβδομάδες, μια σειρά από εκρήξεις, εκτεταμένες διακοπές ρεύματος και νερού σε διάφορες πόλεις, και οι ασαφείς και αντιφατικές αντιδράσεις των αρχών, έφεραν ξανά στο προσκήνιο την προφανή αδυναμία της κρατικής δομής στη διαχείριση κρίσεων.

Παράλληλα με αυτά τα καθημερινά ζητήματα, η κρίση πολιτικής νομιμοποίησης του καθεστώτος έχει αναδειχθεί ως μία από τις κύριες προκλήσεις για την Ισλαμική Δημοκρατία.

Μέσα σε αυτό το κλίμα, η δημοσίευση μιας δήλωσης από έναν ιστορικό εκπρόσωπο του καθεστώτος, τον Μιρ Χοσεΐν Μουσαβί, άνοιξε νέο κύκλο συζητήσεων στους πολιτικούς και δημοσιογραφικούς κύκλους του Ιράν.

Ο Μουσαβί, πρωθυπουργός της δεκαετίας του 1980, που κάποτε θεωρούνταν από τους βασικούς αρχιτέκτονες του καθεστώτος, ζητά σήμερα, μέσα από τον κατ’ οίκον περιορισμό του, τη διεξαγωγή εθνικού δημοψηφίσματος για τη σύνταξη νέου Συντάγματος και τη σύσταση Συντακτικής Συνέλευσης.

Αλλά ποιος είναι ο Μουσαβί; Γιατί θεωρείται σημαντική η δήλωσή του; Και μπορεί άραγε ένα τέτοιο κάλεσμα να επιλύσει την πολιτική κρίση του Ιράν;

Ένα πρόσωπο από τα σπλάχνα του καθεστώτος

Ο Μιρ Χοσεΐν Μουσαβί, γεννημένος το 1942, έπαιξε καθοριστικό ρόλο ως πρωθυπουργός κατά τον πόλεμο Ιράν-Ιράκ (δεκαετία 1980). Θεωρούνταν πάντοτε πιστός στον ιδρυτή της Ισλαμικής Δημοκρατίας, Αγιατολάχ Χομεϊνί. Μετά από μία μακρά περίοδο σιωπής, το 2009 κατέβηκε υποψήφιος στις προεδρικές εκλογές.

Μετά την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων και τις κατηγορίες για νοθεία, εκατομμύρια πολίτες βγήκαν στους δρόμους και γεννήθηκε το Κίνημα Πράσινων Διαμαρτυριών. Ο Μουσαβί σταδιακά μετατράπηκε από επίσημος πολιτικός σε επικριτικό πρόσωπο του καθεστώτος και από το 2011 παραμένει σε κατ’ οίκον περιορισμό.

Ωστόσο, ο Μουσαβί δεν απομακρύνθηκε ποτέ εντελώς από το πλαίσιο της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Πολλές φορές έχει δηλώσει ότι επιθυμεί επιστροφή στη «χρυσή εποχή του Ιμάμη» (αναφορά στην περίοδο Χομεϊνί) και για χρόνια η βασική του διεκδίκηση ήταν η πλήρης εφαρμογή του υφιστάμενου Συντάγματος. Όμως, μετά τις λαϊκές εξεγέρσεις των ετών 2017, 2019 και κυρίως του 2022, οι θέσεις του άλλαξαν. Στην πρόσφατη δήλωσή του, ζητά για πρώτη φορά ρητά τη σύνταξη νέου Συντάγματος και την αλλαγή της δομής εξουσίας.
Κρίσεις πέρα από τις κυρώσεις και τις εξωτερικές απειλές

Αν και οι κυρώσεις των ΗΠΑ άσκησαν μεγάλη πίεση στην ιρανική οικονομία, οι ρίζες των προβλημάτων πρέπει να αναζητηθούν στην εσωτερική κακοδιαχείριση. Το Ιράν είναι μία από τις πλουσιότερες χώρες παγκοσμίως σε φυσικούς πόρους: δεύτερη σε αποθέματα φυσικού αερίου και μία από τις μεγαλύτερες σε πετρέλαιο. Παρόλα αυτά, διακοπές σε ρεύμα και νερό στις βόρειες και κεντρικές πόλεις, εκτεταμένη ρύπανση των υπόγειων υδάτων, καταστροφή των δασών και αγροτικών πόρων και κρίση απορριμμάτων σε υδάτινες επαρχίες όπως το Γκιλάν, καταδεικνύουν την αδυναμία του κράτους να διαχειριστεί αποτελεσματικά αυτούς τους πόρους.

Στο οικονομικό επίπεδο, ο πληθωρισμός έχει ξεπεράσει το 50% και το εθνικό νόμισμα υποτιμάται διαρκώς. Οι μισθοί των εργαζομένων, ιδιαίτερα στον κατασκευαστικό τομέα, έχουν πέσει κάτω από το όριο της φτώχειας και εκατομμύρια Ιρανοί ζουν πλέον σε συνθήκες σχετικής ή απόλυτης φτώχειας.

Οι μαζικές διαμαρτυρίες δασκάλων, εργατών, συνταξιούχων και νοσηλευτών τους τελευταίους μήνες αποδεικνύουν το βάθος του χάσματος ανάμεσα στο κράτος και την κοινωνία.

Παράλληλα, η πολιτικο-στρατιωτική δομή του κράτους βρίσκεται υπό πίεση. Οι στοχευμένες επιθέσεις του Ισραήλ σε στρατιωτικές βάσεις και πρόσωπα εντός ιρανικού εδάφους, στις οποίες η Τεχεράνη συχνά δεν απαντά, έχουν κλονίσει σοβαρά το κύρος και την αποτρεπτική ικανότητα του καθεστώτος. Αντί να δώσει διαφάνεια, το κράτος ψηφίζει νόμους περιορισμού της πληροφόρησης στο διαδίκτυο, κάτι που οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων χαρακτηρίζουν ως βήμα προς ευρύτερη λογοκρισία.

Είναι εφικτό ένα δημοψήφισμα;

Η δήλωση του Μουσαβί αντανακλά την πίεση της πραγματικότητας σε ένα τμήμα της παλιάς ελίτ του καθεστώτος. Με προσεκτική αλλά ξεκάθαρη γλώσσα ζητά αλλαγή στη δομή εξουσίας. Ωστόσο, αναλυτές επισημαίνουν ότι ένα τέτοιο αίτημα, από νομική και πρακτική άποψη, είναι ανεφάρμοστο στο σημερινό Ιράν. Σύμφωνα με το ισχύον Σύνταγμα, κάθε αλλαγή στη δομή του πολιτικού συστήματος, συμπεριλαμβανομένου και του δημοψηφίσματος, απαιτεί την έγκριση του Ανώτατου Ηγέτη, ο οποίος τα τελευταία 35 χρόνια ασκεί απόλυτο έλεγχο σε όλους τους θεσμούς εξουσίας.

Επιπλέον, ένα σημαντικό κομμάτι της ιρανικής κοινωνίας, κυρίως η νέα γενιά, δεν πιστεύει πλέον στις ενδοσυστημικές μεταρρυθμίσεις, αλλά απαιτεί πλήρη υπέρβαση του καθεστώτος. Τα συνθήματα όπως «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» στις διαδηλώσεις του 2022, τόνιζαν ακριβώς αυτή την ανάγκη υπέρβασης του υπάρχοντος θρησκευτικού και αυταρχικού συστήματος. Από αυτή την οπτική, το σχέδιο δημοψηφίσματος μοιάζει περισσότερο με μια προσπάθεια εύρεσης «ενδιάμεσης λύσης» σε μια στιγμή που τέτοια λύση δεν υπάρχει στην πραγματικότητα.

Το Ιράν βρίσκεται στο κατώφλι μιας καθοριστικής περιόδου. Οι οικονομικές, περιβαλλοντικές, πολιτικές και κοινωνικές κρίσεις έχουν φτάσει σε σημείο που δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν με σταδιακές υποσχέσεις ή από τα πάνω λύσεις. Δηλώσεις όπως αυτή του Μουσαβί αντανακλούν το γεγονός ότι ακόμη και πιστά πρόσωπα του καθεστώτος έχουν φτάσει σε αδιέξοδο. Όμως η πραγματική αλλαγή δεν θα έρθει από το κράτος και την παλιά ελίτ, αλλά από την κοινωνία, μέσα από κοινωνική οργάνωση και πολιτική αντίσταση.