Από το «man on the moon» του Green Deal στην ανταγωνιστικότητα, την πολεμική οικονομία και την «ευρωπαϊκή ανεξαρτησία». Μια ανθολογία από τις ομιλίες της Ούρσουλα Φον Ντερ Λάιεν κάθε χρόνο στο State of the Union.

Το 2019 η Ούρσουλα Φον Ντερ Λάιεν στην αρχή της θητείας της, παρουσίαζε την Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία ως το ευρωπαϊκό «man on the moon moment». Η Ευρώπη θα γινόταν η πρώτη κλιματικά ουδέτερη ήπειρος και θα χρησιμοποιούσε τη δύναμη της αγοράς της για να ανεβάσει τα περιβαλλοντικά και κοινωνικά πρότυπα.

Επτά χρόνια αργότερα, η ίδια Πρόεδρος της Επιτροπής μετρά την επιτυχία της σε δισεκατομμύρια “διοικητικού κόστους” που αφαιρούνται από τους ευρωπαϊκούς κανόνες, ενώ η άμυνα και οι εξοπλισμοί έχουν περάσει στον πυρήνα της οικονομικής πολιτικής. Αυτή η μετάλλαξη καταγράφεται λίγες μέρες μετά την τελευταία τακτική ομιλία της, το Σεπτέμβρη στο Στρασβούργο.

Οι επικριτές της, εξάλλου, απαριθμούν τα συνθήματα κάθε προηγούμενης ομιλίας για να καταδείξουν αυτή την μετατόπιση αλλά και το γεγονός ότι η ευρωπαϊκή ήπειρος αλλάζει κάθε χρόνο στόχους, βαδίζοντας χωρίς σταθερό προσανατολισμό και στόχο για τους πολίτες και την οικονομία της αλλά και για τη θέση της στον πλανήτη. Από τη ρύθμιση (regulation) της μόλις προηγούμενης θητείας, η ίδια Πρόεδρος και οι ίδιες πολιτικές δυνάμεις -με την αυξημένη επιρροή της ακροδεξιάς τώρα- απορρυθμίζουν (deregulation) τις νομοθεσίες που μόλις πρόσφατα ψήφισαν.

Η αλλαγή δεν είναι μόνο ρητορική. Η πανδημία, η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, η ενεργειακή κρίση και ο άνισος ανταγωνισμός με την Κίνα, πράγματι άλλαξαν το δεδομένα αποκάλυψαν πραγματικές ευρωπαϊκές αδυναμίες.

Μαζί τους όμως άλλαξαν και οι προτεραιότητες: η ανταγωνιστικότητα έγινε η νέα λέξη-κλειδί, νόμοι της πρώτης θητείας ξανανοίγουν στο όνομα της «απλούστευσης» και η «ευρωπαϊκή ανεξαρτησία» συνδέεται όλο και περισσότερο με παραγωγική και στρατιωτική ισχύ. Και πάλι, χωρίς κανένα πλάνο και απαντήσεις (και χρήματο προφανώς) για την κάλυψη του τεχνολογικού ελείμματος που πλήττει όλο και περισσότερο την ΕΕ.

Την ίδια στιγμή, η κοινωνική Ευρώπη ακούγεται λιγότερο. Στέγη, ανισότητες, μισθοί, φτώχεια και δημόσιες υπηρεσίες δεν έχουν το ίδιο πολιτικό βάρος με την ανταγωνιστικότητα, την ασφάλεια και την άμυνα. Και η Πολιτική Συνοχής, το βασικό εργαλείο για να μειώνονται οι αποστάσεις ανάμεσα στο κέντρο και την περιφέρεια της Ευρώπης, καλείται πλέον να εξυπηρετήσει ένα όλο και ευρύτερο σύνολο νέων προτεραιοτήτων, άρα την διεύρυνση των ανισοτήτων.

Από το Green Deal στην «απλούστευση»

Η πρώτη Επιτροπή von der Leyen ήταν περίοδος έντονης νομοθετικής παραγωγής. Κλίμα, ενέργεια, μεταφορές, βιομηχανία και ψηφιακή οικονομία απέκτησαν ένα πυκνό νέο πλαίσιο. Τότε οι κανόνες παρουσιάζονταν ως δύναμη της Ευρώπης: η ΕΕ θα χρησιμοποιούσε το μέγεθος της αγοράς της για να ανεβάσει τα πρότυπα και να επηρεάσει τις παγκόσμιες εξελίξεις.

Στη δεύτερη θητεία μεγάλο μέρος αυτής της λογικής αντιστρέφεται. Μέχρι τον Ιούνιο του 2026 η Επιτροπή είχε παρουσιάσει 12 πακέτα Omnibus και είχε θέσει στόχο να μειώσει τον διοικητικό φόρτο κατά 25% για όλες τις επιχειρήσεις και 35% για τις μικρομεσαίες.

Κανόνες που ψηφίστηκαν μόλις πριν από λίγα χρόνια ξανανοίγουν: οι υποχρεώσεις εταιρικής βιωσιμότητας και δέουσας επιμέλειας περιορίζονται ή μετατίθενται, το CBAM απλοποιείται, οι υποχρεώσεις για τις μπαταρίες καθυστερούν και ο κανονισμός για την αποψίλωση έχει ήδη περάσει από αναβολές και αλλαγές.

Δεν πρόκειται για πλήρη κατάργηση του Green Deal καθώς θεωρητικά, οι βασικοί κλιματικοί στόχοι παραμένουν . Άλλο είναι η κατάργηση μιας διπλής υποχρέωσης, άλλο η καθυστέρηση και άλλο ο περιορισμός της νομοθεσίας. Η μετατόπιση όμως είναι σαφής: η Επιτροπή που οικοδόμησε μεγάλο μέρος αυτού του πλαισίου το αντιμετωπίζει σήμερα και ως πιθανό “εμπόδιο στην ανταγωνιστικότητα”.

Draghi: η διάγνωση ήταν ευρύτερη από τη «γραφειοκρατία»

Η έκθεση Draghi (αυτή που η ηγεσία της ΕΕ έθεσε ως “ευαγγέλιο”) δεν είπε ότι το βασικό πρόβλημα της Ευρώπης είναι η “γραφειοκρατία”. Μίλησε για χαμηλή παραγωγικότητα και καινοτομία, ακριβή ενέργεια, μεγάλο επενδυτικό κενό, κατακερματισμένες αγορές κεφαλαίου και εξαρτήσεις από τρίτες χώρες.

Η απλούστευση που θεωρούν ότι θα απαντήσει σε αυτές τις προκλήσεις, δεν υποκαθιστά όμως τις επενδύσεις, την ενεργειακή πολιτική, την τεχνολογική ικανότητα και τη χρηματοδότηση που απαιτεί η ίδια η διάγνωση.
Ενέργεια και βιομηχανία: η εξάρτηση αλλάζει, το κόστος μένει

Η Ευρώπη περιόρισε θεαματικά τη ρωσική ενεργειακή εξάρτηση, όχι όμως την εξάρτησή της από εισαγόμενη ενέργεια (ορυκτών καυσίμων) σε εξωφρενικά πολλαπλάσιο κόστος, αντί να συνεχίσει την πορεία προς ανανεώσιμη και “ουδέτερη” ΕΕ. Παράλληλα, η συζήτηση για τη βιομηχανία πέρασε από τη φιλοδοξία της πράσινης πρωτοπορίας στην αγωνία να μη χαθεί η παραγωγή προς τις ΗΠΑ και την Ασία. Μπαταρίες, ηλεκτρικά οχήματα, κρίσιμες πρώτες ύλες και σπάνιες γαίες δείχνουν πόσο μεγάλες παραμένουν οι εξαρτήσεις.

Από την κοινωνική Ευρώπη στην πολεμική οικονομία

Η πιο βαθιά αλλαγή βρίσκεται ίσως εδώ. Η άμυνα, σχετικά δευτερεύουσα το 2019, έχει μετακινηθεί στον πυρήνα της ευρωπαϊκής οικονομικής πολιτικής. SAFE, Readiness 2030, κοινές προμήθειες, παραγωγή πυρομαχικών και στρατιωτική κινητικότητα συγκροτούν πλέον ένα πλαίσιο δημόσιας χρηματοδότησης και βιομηχανικής πολιτικής που δύσκολα μπορεί να περιγραφεί απλώς ως «αμυντική συνεργασία». Η Ευρώπη στρέφεται συνειδητά στην ενίσχυση της πολεμικής της βιομηχανίας.

Οι πόροι όμως δεν είναι απεριόριστοι. Οι νέες ανάγκες ανταγωνίζονται κοινωνικές, περιφερειακές και κλιματικές ανάγκες. Η αντίφαση φαίνεται στην Πολιτική Συνοχής: η Επιτροπή έχει ανοίξει τη δυνατότητα ανακατεύθυνσης υφιστάμενων προγραμμάτων προς νέες προτεραιότητες, μεταξύ των οποίων η άμυνα, η ασφάλεια και η στρατιωτική κινητικότητα, όπως θα συμβεί και στο προσεχές προγραμματικό πλαίσιο. Αυτό δεν σημαίνει ότι «καταργείται» επίσημα η Συνοχή.

Σημαίνει όμως ότι χρήματα που σχεδιάστηκαν για να μειώσουν περιφερειακές ανισότητες καλούνται να υπηρετήσουν ολοένα και πιο αμφιλεγόμενους στόχους.

Για τις φτωχότερες, νησιωτικές, απομακρυσμένες και παραμεθόριες περιφέρειες το ζήτημα είναι κρίσιμο. Αν οι πόροι που προορίζονται να κλείσουν το αναπτυξιακό χάσμα απορροφώνται από οριζόντιες ευρωπαϊκές ανάγκες, ο κίνδυνος είναι μια Ευρώπη πολλών ταχυτήτων: τα ισχυρά κέντρα να μπορούν να χρηματοδοτούν τη μετάβαση και την ασφάλειά τους, ενώ η περιφέρεια μένει με λιγότερα εργαλεία για υποδομές, κοινωνική σύγκλιση και ανάπτυξη.

Από το «man on the moon» στην «ανεξάρτητη Ευρώπη»

Η αλλαγή αποτυπώνεται καλύτερα στα ίδια τα συνθήματα. Το 2019 το Green Deal ήταν το ευρωπαϊκό «man on the moon moment». Το 2025 ήρθε το «Europe’s Independence Moment». Και το 2026 η von der Leyen μιλά για μια «ισχυρότερη, ανεξάρτητη Ευρώπη». Πίσω από τις λέξεις βρίσκεται μια πραγματική μετατόπιση: από την πράσινη και κανονιστική πρωτοπορία στην “ανταγωνιστικότητα”, την παραγωγική ισχύ, την ενεργειακή ασφάλεια, τις πρώτες ύλες και την πολεμική βιομηχανία.

Η Πρόεδρος της Κομισιόν, εκμεταλλευόμενοη το κενό ηγεσίας στις κυβερνήσεις των ισχυρών κρατών, κατηγορείται ότι ασκεί προσωπική πολιτική πάνω στο μέλλον της ΕΕ  χωρίς δημοκρατική νομιμοποίηση καί ότι, παράλληλα, αποδυναμώνει τα θεσμικά αντίβαρα και τους κανόνες, που μοιραία θα οδηγήσουν σε θεσμική παρακμή.  Όμως στο τέλος της ημέρας η ΕΕ συνεχίζει και αποτυγχάνει να αντιμετωπίσει τις τρεις μεγάλες προκλήσεις σε ενέργεια, βιομηχανία και άμυνα.

Επτά χρόνια μετά, η Ευρώπη πράγματι έχει αλλάξει. Το ερώτημα είναι αν η στρατηγική της αυτονομία -στόχος με πολύ ουσιαστικό περιεχόμενο-  θα στηριχθεί σε μια ισχυρότερη κοινωνία και σε μικρότερες ανισότητες ή αν η ανταγωνιστικότητα, η απορρύθμιση και η πολεμική οικονομία θα αφήσουν πίσω την κοινωνική Ευρώπη και την περιφέρειά της. Η Ευρώπη που γίνεται ιισχυρότερη προς τα έξω (σύμφωνα με τα συνθήματα) αλλά, σε κάθε περίπτωση,  πιο άνιση στο εσωτερικό της δύσκολα, μπορεί να θεωρηθεί πραγματικά πιο ανεξάρτητη.

*Ο Γιάννης Σιδηρόπουλος είναι Δημοσιογράφος – Policy Advisor της LEFT στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο