Η πείνα δεν είναι μια απλή κατάσταση. Αποτελεί ένα φάσμα που ξεκινά από την επισιτιστική ανασφάλεια, όταν οι άνθρωποι αναγκάζονται να μειώσουν τα γεύματά τους και φτάνει έως τον υποσιτισμό και τελικά την ασιτία, όταν το σώμα δεν μπορεί πλέον να επιβιώσει.

Η διαδικασία αυτή περιλαμβάνει μια σειρά από προσαρμογές του οργανισμού, που δεν είναι πάντα ακίνδυνες.

Σήμερα, το φαινόμενο αυτό δεν είναι θεωρητικό. Στη Γάζα, χιλιάδες παιδιά κάτω των πέντε ετών και έγκυες ή θηλάζουσες γυναίκες βιώνουν υποσιτισμό και λιμοκτονία. Στο Σουδάν, ο πόλεμος και η περιορισμένη πρόσβαση σε ανθρωπιστική βοήθεια έχουν φέρει εκατομμύρια ανθρώπους στο χείλος του λιμού.

Για να επιβιώσει, ο άνθρωπος χρειάζεται όχι μόνο νερό και ασφάλεια, αλλά και πρόσβαση σε τροφή που καλύπτει τις καθημερινές ενεργειακές, μακροθρεπτικές και μικροθρεπτικές απαιτήσεις του. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ορίζει ότι οι ενεργειακές ανάγκες διαφέρουν ανάλογα με την ηλικία, το φύλο και τη φυσική δραστηριότητα.

Οι θερμίδες, ή κιλοθερμίδες (kcal), αποτελούν τη μονάδα μέτρησης της ενέργειας που παίρνουμε από την τροφή. Το σώμα, όπως σημειώνει άρθρο του Conversation, χρησιμοποιεί αυτή την ενέργεια για βασικές λειτουργίες όπως η αναπνοή, η διατήρηση της θερμοκρασίας, η πέψη και –ειδικά στα παιδιά– η ανάπτυξη.

Για έναν ενήλικα, η ελάχιστη ημερήσια πρόσληψη που θεωρείται απαραίτητη σε συνθήκες κρίσης είναι 2.100 θερμίδες. Αυτές πρέπει να προέρχονται από ισορροπημένο μείγμα μακροθρεπτικών συστατικών: 50%-60% από υδατάνθρακες (ρύζι, ψωμί), 10%-35% από πρωτεΐνες (όσπρια, κρέας) και 20%-35% από λίπη (λάδι, ξηροί καρποί). Στα παιδιά, αλλά και στις έγκυες και θηλάζουσες γυναίκες, οι ανάγκες σε λίπος είναι μεγαλύτερες.

Εξίσου σημαντικά είναι τα μικροθρεπτικά συστατικά. Ο σίδηρος, η βιταμίνη Α, το ιώδιο και ο ψευδάργυρος αποτελούν κρίσιμα στοιχεία για την ανάπτυξη, την εγκεφαλική λειτουργία και την άμυνα του οργανισμού. Όταν τα επισιτιστικά συστήματα καταρρέουν, η ισορροπία αυτή διαταράσσεται με ολέθριες συνέπειες.

• Διαβάστε: Γάζα / 2.500 παιδιά σε άμεσο κίνδυνο λόγω υποσιτισμού

Τα στάδια της ασιτίας

Η φυσιολογία της ασιτίας εξελίσσεται σε τρία αλληλένδετα στάδια. Στις πρώτες 48 ώρες χωρίς τροφή, ο οργανισμός αντλεί ενέργεια από το γλυκογόνο του ήπατος – μια διαδικασία που γρήγορα εξαντλείται.

Στη συνέχεια, ξεκινά η γλυκονεογένεση: το σώμα παράγει γλυκόζη από μη υδατανθρακικές πηγές, όπως αμινοξέα των μυών και γλυκερόλη από το λίπος. Αυτό οδηγεί σε απώλεια μυϊκής μάζας και αυξημένη αδυναμία.

Μετά την τρίτη ημέρα, κυριαρχεί η κετογένεση. Το ήπαρ μετατρέπει τα λιπαρά οξέα σε κετονικά σώματα, που χρησιμοποιούνται ως καύσιμο για τον εγκέφαλο και άλλα όργανα. Αυτό προστατεύει προσωρινά τους μυς, αλλά σηματοδοτεί βαθύτερη κρίση του μεταβολισμού. Όταν εξαντληθούν και τα λιπαρά αποθέματα, το σώμα στρέφεται ξανά στις πρωτεΐνες, με συνέπεια εκτεταμένη μυϊκή απώλεια, εξασθένιση του ανοσοποιητικού και αυξημένο κίνδυνο θανατηφόρων λοιμώξεων.

Σε έναν υγιή ενήλικα, ο θάνατος μπορεί να επέλθει έπειτα από 60 έως 70 ημέρες πλήρους στέρησης τροφής.

Ορατές και αόρατες συνέπειες

Οι εξωτερικές ενδείξεις της ασιτίας περιλαμβάνουν απώλεια βάρους, ξηρό δέρμα, τριχόπτωση, κόπωση, βραδυκαρδία και καθυστερημένη επούλωση τραυμάτων. Η ψυχολογική διάσταση είναι επίσης βαριά: απάθεια, ευερεθιστότητα, άγχος, εμμονή με την τροφή, αλλά και πτώση των γνωστικών ικανοτήτων. Σε παιδιά, οι επιπτώσεις μπορεί να γίνουν μόνιμες, με καθυστέρηση ανάπτυξης και ανεπαρκή εγκεφαλική εξέλιξη.

Η ασιτία δεν επηρεάζει μόνο το άτομο. Διαλύει την οικογένεια και την κοινότητα. Οι άνθρωποι, εξαντλημένοι, αδυνατούν να φροντίσουν τον εαυτό τους ή τους άλλους. Σε καταστάσεις κρίσης, όπως στη Γάζα ή το Σουδάν, η πείνα προστίθεται στη βία και τον εκτοπισμό, οδηγώντας σε πλήρη κατάρρευση της κοινωνικής και βιολογικής αντοχής.

Η δύσκολη επανασίτιση

Η επαναφορά στην κανονική διατροφή μετά από περίοδο ασιτίας είναι μια λεπτή διαδικασία. Η απότομη κατανάλωση υδατανθράκων μπορεί να προκαλέσει το λεγόμενο «σύνδρομο επανασίτισης», με επικίνδυνες διαταραχές ηλεκτρολυτών, καρδιακή ανεπάρκεια ή ακόμα και θάνατο.

Η διεθνής πρακτική ξεκινά με ειδικά θεραπευτικά γάλατα (F-75), που σταθεροποιούν τον οργανισμό, και στη συνέχεια με έτοιμες θεραπευτικές τροφές – συνήθως πάστα από φυστικοβούτυρο εμπλουτισμένη με βιταμίνες και μέταλλα. Μέσα σε λίγες εβδομάδες, μπορεί να αποκατασταθεί η υγεία ενός παιδιού που βρισκόταν στο κατώφλι του θανάτου.

Ωστόσο, όλα αυτά απαιτούν ασφαλή και συνεχή πρόσβαση ανθρωπιστικής βοήθειας. Οι ρίψεις τροφίμων από αέρος δεν επαρκούν. Η βιώσιμη λύση είναι η αποκατάσταση επισιτιστικών συστημάτων, η προστασία των αμάχων και ο σεβασμός του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου. Διαφορετικά, οι κύκλοι πείνας και καταστροφής θα επαναλαμβάνονται.