Οι ευρωπαίοι λιμενεργάτες καλούν τις κυβερνήσεις των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης να σταματήσουν τη μεταφορά όπλων προς το Ισραήλ, και να αποσύρουν τη διπλωματική υποστήριξη προς την κυβέρνηση της χώρας, επικαλούμενοι παραβιάσεις των διεθνών συνθηκών και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Η καμπάνια αυτή έχει αποκτήσει ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς εστιάζει σε κρίσιμες ηθικές και νομικές διαστάσεις του διεθνούς εμπορίου όπλων, εν μέσω έντονης διεθνούς ανησυχίας για τις στρατιωτικές επιχειρήσεις του Ισραήλ στη Λωρίδα της Γάζας και τη Δυτική Όχθη.

Ο Χοσέ Νιβόι, μια από τις πιο κεντρικές φυσιογνωμίες του κινήματος των λιμενεργατών στη Γένοβα της Ιταλίας, έχει αναδειχθεί σε εξέχουσα φωνή του αγώνα αυτού. «Τα τελευταία δύο χρόνια, είδαμε μια αύξηση στη μεταφορά όπλων μέσω πολιτικών λιμανιών», δηλώνει χαρακτηριστικά, υπογραμμίζοντας την ανησυχία των εργαζομένων για τη χρήση πολιτικών υποδομών σε στρατιωτικές αποστολές. Η παρατήρηση του Νιβόι δεν είναι απλώς ένα επιχείρημα για δημόσια κατανάλωση, αλλά βασίζεται σε εκτενή τεκμηρίωση και πολυετή παρακολούθηση των φορτίων που εισέρχονται και εξέρχονται από το λιμάνι της Γένοβας, όπως παρατηρεί το Euronews.

Ως διευθυντής του συνδικάτου λιμενεργατών, ο Νιβόι έχει συλλέξει πολυάριθμα στοιχεία που αφορούν στη μεταφορά όπλων, καταγγέλλοντας ότι οι αρχές σιωπούν σκόπιμα σχετικά με τέτοιες αποστολές. «Υποβάλαμε μια σειρά από νομικές καταγγελίες. Μια δικαιολογία που χρησιμοποιούν συχνά είναι ότι την παρουσιάζουν ως ιδιωτική συναλλαγή κι όχι ως μεταφορά όπλων από κράτος σε κράτος, λες και εμπορεύονται μπανάνες», συμπληρώνει.

Η ιταλική νομοθεσία, συγκεκριμένα ο νόμος 185 του 1990, απαγορεύει ρητά τη διακίνηση και αποστολή όπλων σε εμπόλεμες χώρες. Οι λιμενεργάτες ζητούν να εφαρμόζεται αυτός ο νόμος χωρίς εξαιρέσεις. Η χρήση πολιτικών λιμανιών για στρατιωτικούς σκοπούς υπονομεύει το γράμμα και το πνεύμα της νομοθεσίας, θέτοντας υπό αμφισβήτηση την ουδετερότητα του πολιτικού χώρου και την υπευθυνότητα των θεσμών.

Παρά τις διατάξεις του νόμου, η Ιταλία έστελνε τακτικά στρατιωτικό εξοπλισμό στο Ισραήλ, τουλάχιστον μέχρι την 7η Οκτωβρίου 2023. Μετά την ημερομηνία αυτή, η κυβέρνηση ανακοίνωσε την αναστολή των αποστολών, όχι όμως με αναδρομική ισχύ. Αυτό σημαίνει ότι εξοπλιστικά συμβόλαια αξίας άνω των 6 εκατομμυρίων ευρώ, που περιλαμβάνουν όπλα, πυρομαχικά, συντήρηση και ανταλλακτικά, συνεχίστηκαν κανονικά. Η απόφαση αυτή αποκαλύπτει τα όρια της πολιτικής βούλησης και τη δυσκολία αναστολής υφιστάμενων συμβάσεων, ακόμα και εν μέσω σοβαρών ανθρωπιστικών κρίσεων.

Γιατί λαμβάνει το Ισραήλ στρατιωτική υποστήριξη από τις χώρες της ΕΕ;

Το Ισραήλ εξαρτάται σε τεράστιο βαθμό από τις εισαγωγές όπλων για τη συντήρηση και αναβάθμιση του στρατιωτικού του οπλοστασίου. Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία, σχεδόν το 70% των προμηθειών αυτών προέρχεται από τις Ηνωμένες Πολιτείες, τον μεγαλύτερο εξαγωγέα όπλων παγκοσμίως.

Η Γερμανία ακολουθεί ως δεύτερος προμηθευτής, έχοντας εξάγει από τις 7 Οκτωβρίου 2023 και μετά στρατιωτικό υλικό αξίας 485 εκατομμυρίων ευρώ. Η Ιταλία έρχεται τρίτη, αν και με πολύ μικρότερο μερίδιο – λιγότερο από 1%.

Η Συνθήκη του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών για το Εμπόριο Όπλων, σε συνδυασμό με την Ευρωπαϊκή Κοινή Θέση για τις εξαγωγές στρατιωτικού υλικού, προβλέπει ότι η ύπαρξη παραβιάσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων ή ενδείξεων για εγκλήματα πολέμου πρέπει να εμποδίζει την πώληση όπλων.

Η Ευρωπαϊκή Κοινή Θέση είναι νομικά δεσμευτική, αλλά η εφαρμογή της είναι προβληματική. Κάθε κράτος-μέλος έχει το δικαίωμα να την ερμηνεύει κατά το δοκούν, δημιουργώντας ένα καθεστώς νομικής ασάφειας που επιτρέπει την παράκαμψή της.

Ο Τζόρτζιο Μπερέτα, αναλυτής του ιταλικού Δικτύου Ειρήνης και Αφοπλισμού και μέλος του Μόνιμου Παρατηρητηρίου για τα Φορητά Όπλα (OPAL), επισημαίνει ότι το πρόβλημα δεν είναι οι κανονισμοί καθαυτοί, αλλά η εφαρμογή τους. «Οι κανονισμοί είναι ορθοί. Το πρόβλημα έγκειται στην εφαρμογή τους, γιατί υπάρχει πάντα ένα μεγάλο περιθώριο διακριτικής ευχέρειας», αναφέρει.

Οι πληροφορίες που παρέχονται στις κυβερνήσεις, σύμφωνα με τον Μπερέτα, είναι συχνά ελλιπείς ή τεχνικά ασαφείς. Χρησιμοποιούνται γενικές κατηγορίες – όπως «αεροσκάφη» ή «ναυτικά σκάφη» – χωρίς να διευκρινίζεται αν προορίζονται για επιθετικές επιχειρήσεις ή για αποστολές διάσωσης. «Μέχρι να εξετάσει τις εξαγωγές το κοινοβούλιο, τα όπλα συχνά έχουν ήδη παραδοθεί», προσθέτει, καταδεικνύοντας την αδυναμία των δημοκρατικών θεσμών να παρέμβουν εγκαίρως.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση, αν και διαπίστωσε επισήμως ότι το Ισραήλ παραβιάζει τη ρήτρα ανθρωπίνων δικαιωμάτων της Συμφωνίας Σύνδεσης ΕΕ–Ισραήλ, δεν έχει προβεί σε ουσιαστικές ενέργειες. Τον Μάιο του 2025, ανακοίνωσε την επανεξέταση της συμφωνίας αυτής, ωστόσο μέχρι τον Ιούλιο δεν είχε λάβει καμία απόφαση, ούτε είχε επιβάλει κυρώσεις ή εμπάργκο όπλων. Η αδράνεια αυτή φέρνει στο φως τους ενδοευρωπαϊκούς διχασμούς και την απροθυμία για σύγκρουση με ένα στρατηγικό σύμμαχο όπως το Ισραήλ.

Την ίδια στιγμή, η προέλευση των όπλων της Χαμάς παραμένει εν πολλοίς ανεξέλεγκτη. Τα περισσότερα εξ αυτών προέρχονται από το Ιράν, το οποίο δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος στη Συνθήκη του ΟΗΕ για το Εμπόριο Όπλων, γεγονός που καθιστά τον έλεγχο σχεδόν αδύνατο.