Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) ετοιμάζει τα νέα χαρτονομίσματα του ευρώ και οι Ευρωπαίοι κλήθηκαν να επιλέξουν τις εικόνες τους.

Ανάμεσα στις προτάσεις βρίσκονται έξι είδη πουλιών. Μια επιλογή που θέλει να συμβολίσει την κοινή ευρωπαϊκή φύση, αλλά παρουσιάζει αρκετές αντιφάσεις.

Τα χαρτονομίσματα αλλάζουν και στη διαρκή μάχη των κεντρικών τραπεζών με τους παραχαράκτες, τα μέτρα ασφαλείας πρέπει να εξελίσσονται διαρκώς, γεγονός που οδηγεί στην περιοδική αντικατάστασή τους. Από την κυκλοφορία του ευρώ, το 2002, τα χαρτονομίσματα έχουν αλλάξει σχεδιασμό δύο φορές.

Τώρα η ΕΚΤ, η αρμόδια αρχή για την έκδοση των χαρτονομισμάτων της ευρωζώνης, προετοιμάζει μια νέα σειρά.

Αυτή τη φορά όμως δεν πρόκειται απλώς για έναν τεχνικό επανασχεδιασμό. Σκοπός είναι, η διαδικασία να έχει έντονα συμβολικό χαρακτήρα γι’αυτό και περιλάμβανε και τη συμμετοχή των πολιτών, αναφέρει το The Conversation.

Η ΕΚΤ κατέληξε σε δύο θεματικές ενότητες αφού αξιολόγησε τις προτάσεις:

«Ευρωπαϊκός πολιτισμός» και «Ποτάμια και πουλιά». Για τον σχεδιασμό των νέων χαρτονομισμάτων, από τα 5 έως τα 200 ευρώ, συμμετείχαν 1.241 γραφίστες από ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ μετά από διαδοχικά στάδια επιλογής επιλέχθηκαν πέντε προτάσεις για καθεμία από τις δύο θεματικές.

Η τελική επιλογή των σχεδίων τέθηκε σε ηλεκτρονική ψηφοφορία των πολιτών.

Μια Ευρώπη χωρίς σύνορα

Η επιλογή των ποταμών και των πουλιών δεν είναι τυχαία. Σύμφωνα με την ΕΚΤ, πρόκειται για στοιχεία που δεν γνωρίζουν σύνορα και επομένως παραπέμπουν στην ίδια την ιδέα της ευρωπαϊκής ελεύθερης μετακίνησης και του χώρου της Σένγκεν.

Αποτελούν επίσης κοινή φυσική κληρονομιά και συνδέονται με την ευρωπαϊκή περιβαλλοντική πολιτική: την Οδηγία για τα Πουλιά του 1979, την Οδηγία για τους Οικοτόπους του 1992 και την Οδηγία-Πλαίσιο για τα Ύδατα του 2000.

Η ΕΚΤ έθεσε, μάλιστα, συγκεκριμένα κριτήρια για τα πουλιά που θα μπορούσαν να απεικονιστούν. Θα έπρεπε να αντιπροσωπεύουν διαφορετικά οικοσυστήματα, από τις πηγές των ποταμών μέχρι τις εκβολές και τη θάλασσα, να είναι ελκυστικά, μεταναστευτικά, να απαντώνται σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης και να έχουν ωφεληθεί από τις πολιτικές προστασίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Τα έξι είδη που επιλέχθηκαν είναι Βραχοτσοπανάκος (Tichodroma muraria) — ένα μικρό ορεινό πουλί, η Αλκυόνη (Alcedo atthis), ο Μελισσοφάγος (Merops apiaster), ο Λευκοπελαργός (Ciconia ciconia), ο Καλαμοκανάς/καλαμοκανάς (Recurvirostra avosetta) και ο Βόρειος γάννος (Morus bassanus) — μεγάλο θαλασσοπούλι των βόρειων ακτών της Ευρώπης.

Η επιλογή παρουσιάζεται από την ΕΚΤ ως μέρος του θέματος «Ευρωπαϊκοί ποταμοί και πουλιά», με τα πουλιά να συμβολίζουν τη διασύνδεση των ευρωπαϊκών οικοσυστημάτων και τα σύνορα που διασχίζουν.

Υπάρχει όμως ένα πρόβλημα: αν εξεταστούν προσεκτικά τα κριτήρια, δεν τα πληρούν όλα εξίσου, δεν είναι δηλαδή χαρακτηριστικά είδη ευρωπαϊκών πουλιών.

Η αλκυόνη, ο μελισσοφάγος και ο λευκοπελαργός για παράδειγμα, συνδέονται πράγματι με ποτάμια και υδάτινα οικοσυστήματα. Η αλκυόνη και ο μελισσοφάγος φωλιάζουν σε όχθες ποταμών, ενώ ο πελαργός συναντάται συχνά σε περιοχές γύρω από υδάτινες εκτάσεις.

Ο καλαμοκανάς ζει κυρίως σε παράκτιους υγροτόπους και δέλτα μεγάλων ποταμών.

Ο βόρειος γάννος, όμως, είναι κυρίως θαλασσοπούλι. Φωλιάζει σε ωκεάνιες νησίδες και περνά μεγάλο μέρος της ζωής του στην ανοιχτή θάλασσα.

Υπάρχει και μια δεύτερη αντίφαση: δεν είναι όλα τα επιλεγμένα πουλιά μεταναστευτικά. Ο μελισσοφάγος και ο πελαργός μετακινούνται προς την Αφρική τον χειμώνα, ενώ ο βόρειος γάννος είναι επίσης μεταναστευτικό πτηνό αντίθετα με άλλα που συνήθως κοντά στα βουνά.

Ούτε ως προς τη γεωγραφική κατανομή είναι όλα τα είδη εξίσου αντιπροσωπευτικά της Ευρώπης.

Υπήρχαν και άλλες επιλογές

Οι επιλογές γίνονται ακόμη πιο ενδιαφέρουσες αν δει κανείς ποια πουλιά απουσιάζουν.

Κορμοράνοι, ερωδιοί, κύκνοι, γλάροι, γλαρόνια, νερόκοτες και άλλα υδρόβια πουλιά είναι πολύ συνηθέστερα στους ευρωπαϊκούς ποταμούς και υγροτόπους.

Ο νεροκότσυφας, για παράδειγμα, θα ήταν ίσως πιο άμεσο σύμβολο των ορεινών ποταμών: ζει κυριολεκτικά μέσα σε αυτά τα οικοσυστήματα και αναζητά κάτω από το νερό τις προνύμφες των εντόμων με τις οποίες τρέφεται.

Άλλες πιθανές επιλογές θα ήταν ο ψαραετός ή ο θαλασσαετός, μεγάλα αρπακτικά που συνδέονται με το νερό και αποτελούν παραδείγματα ειδών των οποίων οι πληθυσμοί έχουν ενισχυθεί χάρη σε προσπάθειες προστασίας.

Η επιλογή των πουλιών θέλει να μεταφέρει ένα μήνυμα: η ευρωπαϊκή φύση είναι κοινή κληρονομιά και δεν σταματά στα εθνικά σύνορα.

Είναι ένα μήνυμα που ταιριάζει στη φιλοδοξία της Ευρωπαϊκής Ένωσης να παρουσιάσει τον εαυτό της ως δύναμη προστασίας του περιβάλλοντος. Η ΕΕ έχει πράγματι διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στη δημιουργία ενός πλαισίου προστασίας των οικοσυστημάτων και το 2024 υιοθέτησε τον Νόμο για την Αποκατάσταση της Φύσης.

Όμως η οικολογική εικόνα της Ευρώπης είναι πολύ πιο σύνθετη. Οι καθυστερήσεις και οι αντιπαραθέσεις γύρω από την πράσινη μετάβαση, η πίεση για αποδυνάμωση περιβαλλοντικών κανόνων και η άνοδος των λαϊκιστικών ακροδεξιών κομμάτων δημιουργούν ένα διαφορετικό πολιτικό τοπίο.

Ίσως λοιπόν τα νέα χαρτονομίσματα να είναι κάτι περισσότερο από ένα καινούργιο σχέδιο.

Κάθε φορά που θα περνά από το χέρι μας ένα χαρτονόμισμα με μια αλκυόνη, έναν πελαργό ή έναν μελισσοφάγο, θα κουβαλά μαζί του και μια μικρή ιδέα για το τι θεωρεί η Ευρώπη κοινό: όχι μόνο το νόμισμα, αλλά και τους ποταμούς, τα πουλιά και τη φύση που δεν αναγνωρίζει σύνορα.

Το αν αυτή η εικόνα όμως θα ανταποκρίνεται στην πραγματική Ευρώπη είναι, τελικά, ένα διαφορετικό ερώτημα.