Στις σημερινές πολιτικές αντιπαραθέσεις δεν συγκρούονται μόνο ιδέες, νόμοι και προτάσεις. Συχνά διακυβεύεται κάτι βαθύτερο: η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας και για τους άλλους ως ηθικά πρόσωπα.

Η υποστήριξη ή η απόρριψη μιας πολιτικής θέσης δεν εκλαμβάνεται απλώς ως διαφορετική άποψη για το πώς πρέπει να οργανωθεί η κοινωνία, αλλά ως ένδειξη χαρακτήρα, αξιών και ηθικής ευθύνης.

Αυτό εξηγεί, εν μέρει, γιατί ορισμένες πολιτικές συζητήσεις γίνονται τόσο δύσκολες και συχνά αδιέξοδες. Όταν η διαφωνία για ένα μέτρο μετατρέπεται σε κρίση για το αν ο συνομιλητής είναι δίκαιος, ευαίσθητος, υπεύθυνος ή ηθικός, η συζήτηση παύει να αφορά αποκλειστικά τις πολιτικές επιλογές. Αφορά πλέον την ίδια την αξία του ανθρώπου που τις υποστηρίζει.

Έρευνες του Τμήματος Κοινωνικής και Οργανωσιακής Ψυχολογίας του ισπανικού UNED εξετάζουν πώς άνθρωποι της Αριστεράς και της Δεξιάς αποδίδουν ηθικό περιεχόμενο σε πολιτικά ζητήματα, πώς κρίνουν η μία ιδεολογική ομάδα την άλλη και ποιες συνέπειες έχουν αυτές οι αντιλήψεις στην πολιτική συνύπαρξη.

Ποιες πολιτικές αιτίες θεωρούνται περισσότερο ηθικές;

Μελέτη που δημοσιεύτηκε στο European Journal of Social Psychology διαπιστώνει ότι οι πολιτικές αιτίες δεν αντιμετωπίζονται ως ισοδύναμες από ηθική άποψη. Ζητήματα που συνδέονται παραδοσιακά με την Αριστερά, όπως η ισότητα των φύλων, η προστασία του περιβάλλοντος και τα δικαιώματα των μεταναστών, εμφανίζονται να έχουν ιδιαίτερα ισχυρό ηθικό φορτίο.

Αντίθετα, θέματα που συνδέονται παραδοσιακά με τη Δεξιά, όπως η εθνική ασφάλεια, η κοινωνική τάξη και η υπεράσπιση των παραδόσεων, αξιολογούνται ως λιγότερο ηθικοποιημένα.

Το εύρημα έχει ενδιαφέρον επειδή η διαφορά αυτή δεν παρατηρείται μόνο μεταξύ αριστερών και δεξιών. Και οι ίδιοι οι δεξιοί συμμετέχοντες τείνουν να αντιλαμβάνονται τις προοδευτικές αιτίες ως περισσότερο φορτισμένες ηθικά από τις συντηρητικές, σημειώνει το The Conversation.

Αυτό σημαίνει ότι η μη υποστήριξη μιας προοδευτικής διεκδίκησης μπορεί να εκληφθεί όχι απλώς ως πολιτική διαφωνία, αλλά ως ένδειξη ότι κάποιος δεν πράττει το ηθικά σωστό.

Η ίδια έρευνα καταγράφει και μια ασυμμετρία στον τρόπο με τον οποίο οι ιδεολογικές ομάδες αξιολογούν η μία την άλλη. Όταν συζητούνται ζητήματα που συνδέονται με την Αριστερά, τόσο οι αριστεροί όσο και οι δεξιοί τείνουν να θεωρούν τους αριστερούς περισσότερο δίκαιους ή ηθικά υπεύθυνους. Αντίστοιχη διαφορά δεν εμφανίζεται όταν η συζήτηση αφορά παραδοσιακά δεξιές θέσεις.

Οι δεξιοί, μάλιστα, φαίνεται να έχουν επίγνωση αυτής της αρνητικής εικόνας: αντιλαμβάνονται ότι σε συζητήσεις για προοδευτικά ζητήματα μπορεί να θεωρούνται λιγότερο δίκαιοι ή ηθικά υπεύθυνοι.

Όταν απειλείται η ηθική ταυτότητα

Η ηθική δεν είναι ένα περιφερειακό στοιχείο της ταυτότητάς μας. Επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και αξιολογούμε τους άλλους. Όταν κάποιος αισθάνεται ότι η ομάδα στην οποία ανήκει παρουσιάζεται ως ηθικά κατώτερη, είναι πιθανό να αντιδράσει αμυντικά αντί να επανεξετάσει τις απόψεις του με ψυχραιμία.

Μια δεύτερη έρευνα, που δημοσιεύτηκε στο Group Processes & Intergroup Relations, εξέτασε αυτή τη διαδικασία μέσα από το ζήτημα της περιβαλλοντικής προστασίας. Οι ερευνητές παρουσίασαν σε συμμετέχοντες πληροφορίες για το πώς η αντίπαλη ιδεολογική ομάδα αξιολογεί ηθικά τη δική τους στάση. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι συμμετέχοντες οδηγούνταν να πιστέψουν ότι η άλλη πλευρά θεωρεί την ομάδα τους ανήθικη· σε άλλες, ότι τη θεωρεί εξίσου ηθική με τη δική της.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι δεξιοί συμμετέχοντες που πίστευαν πως η ομάδα τους θεωρείται ανήθικη σε περιβαλλοντικά ζητήματα βίωναν απειλή στην ηθική τους ταυτότητα. Η αντίδραση αυτή δεν παρατηρήθηκε αντίστοιχα στους αριστερούς συμμετέχοντες.

Το κρίσιμο εύρημα ήταν ότι η αίσθηση ηθικής απειλής δεν οδηγούσε σε μεγαλύτερη διάθεση αλλαγής. Αντίθετα, συνδεόταν με ενίσχυση των αρχικών θέσεων, πιο ακραίες στάσεις και αυξημένη πρόθεση ψήφου προς ιδεολογικά συγγενείς πολιτικές δυνάμεις.

Με άλλα λόγια, η προσπάθεια να πείσουμε τον πολιτικό αντίπαλο παρουσιάζοντάς τον ως ηθικά ανεπαρκή μπορεί να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα: να τον κάνει να υπερασπιστεί ακόμη πιο έντονα τις απόψεις του.

Η διαφωνία ως προϋπόθεση της δημοκρατίας

Οι ερευνητές διαπίστωσαν, ωστόσο, ότι η διαδικασία αυτή δεν είναι αναπόφευκτη. Όταν μειώνεται η απειλή προς την ηθική ταυτότητα —για παράδειγμα, όταν οι συμμετέχοντες έχουν τη δυνατότητα να επιβεβαιώσουν τη θετική εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους— περιορίζεται και η ενίσχυση των αρχικών πολιτικών θέσεων.

Το συμπέρασμα δεν είναι ότι οι πολιτικές διαφωνίες πρέπει να αποφεύγονται ή ότι όλες οι θέσεις έχουν τις ίδιες συνέπειες. Είναι ότι η κριτική μιας πολιτικής επιλογής διαφέρει από την καταδίκη του ανθρώπου που την υποστηρίζει.

Οι δημοκρατίες χρειάζονται τη διαφωνία. Δυσκολεύονται, όμως, να λειτουργήσουν όταν κάθε διαφωνία εκλαμβάνεται ως απόδειξη ηθικής ανεπάρκειας. Η κατανόηση του ρόλου που παίζει η ηθική ταυτότητα μπορεί να βοηθήσει να εξηγηθεί γιατί ο δημόσιος διάλογος συχνά δεν οδηγεί σε συνεννόηση, αλλά σε μεγαλύτερη πόλωση.