Βασισμένο στο ομώνυμο αυτοβιογραφικό αριστούργημα του Νορβηγού νομπελίστα Κνουτ Χάμσουν, το φιλμ «Η Πείνα» παρουσιάζει έναν ανώνυμο, εξαθλιωμένο και πεινασμένο νεαρό συγγραφέα την εποχή του 1890 στο Όσλο.

Η Νορβηγία βιώνει τότε ένα ισχυρό κύμα εσωτερικής μετανάστευσης. Χιλιάδες άνθρωποι από την επαρχία συρρέουν αναζητώντας δουλειά στις πόλεις, όπου έχουν εκτοξευθεί οι κοινωνικές ανισότητες. Η νέα τάξη των «αστικών φτωχών» ζει σε άθλιες συνθήκες και δεν μπορεί να ζήσει, ακόμη και αν βρει δουλειά.

Οι πολλαπλές κρίσεις

Περίπου 150 χρόνια μετά, το φάντασμα της πείνας αιωρείται πάνω από τον κόσμο. Η παγκόσμια γεωργία βρίσκεται αντιμέτωπη με μια πρωτοφανή συσσώρευση κρίσεων. Η κλιματική αλλαγή, οι πόλεμοι, η ενεργειακή ακρίβεια, η διατάραξη των αλυσίδων εφοδιασμού, η έλλειψη λιπασμάτων και η υποχώρηση της διεθνούς ανθρωπιστικής βοήθειας δημιουργούν ένα εκρηκτικό μείγμα.

Και όπως τότε στη Νορβηγία, το πρόβλημα δεν αφορά μόνο τις φτωχότερες χώρες. Οι συνέπειες φτάνουν ήδη στην ευρωπαϊκή γεωργία, στις τιμές των τροφίμων και στα εισοδήματα των παραγωγών.

Το καλοκαίρι του 2026 έδωσε μια πρώτη εικόνα του της νέας πραγματικότητας. Στη Γαλλία, θερμοκρασίες άνω των 40°C καταγράφηκαν το 40% της χώρας, ενώ σχεδόν 100.000 εκτάρια κάηκαν από τις πυρκαγιές.

Στην Ισπανία η καμένη έκταση ήταν σχεδόν διπλάσια. Την ίδια στιγμή, μεγάλα ευρωπαϊκά ποτάμια, όπως ο Έλβας, ο Δούναβης και ο Ρήνος, αποκάλυψαν ξανά τους περίφημους «βράχους της πείνας» — πέτρες στις οποίες είναι χαραγμένες οι χρονολογίες παλαιότερων καταστροφικών ξηρασιών.

• Διαβάστε: Καύσωνας στην Ευρώπη / 1.000 νεκροί στη Γαλλία, ρεκόρ ζέστης όλων των εποχών σε πολλές χώρες

Η γεωργία πληρώνει ήδη το τίμημα

Ο Τάμεσης και ο Πάδος είχαν τον  Ιούλιο  τη χαμηλότερη στάθμη των τελευταίων 34 ετών μετρήσεων, ενώ στη Γαλλία η στάθμη του Σηκουάνα διατηρείται σε μεγάλο βαθμό χάρη σε τεχνητά αποθέματα νερού. Περίπου το 40% των μικρών ποταμών παρουσιάζει διακοπές ροής και 92 γαλλικά διαμερίσματα έχουν επιβάλει περιορισμούς στη χρήση του νερού.

Η γεωργία πληρώνει ήδη το τίμημα. Το γαλλικό υπουργείο Γεωργίας υπολογίζει ότι η παραγωγή καλαμποκιού μειώθηκε κατά 35% το 2026, στο χαμηλότερο επίπεδο από το 1980. Παραγωγοί προειδοποιούν για καταστροφές σε λαχανικά, ενώ στο Βέλγιο οι αποδόσεις των σιτηρών μειώθηκαν κατά 10% έως 30%. Αντίστοιχες απώλειες καταγράφονται στη Βρετανία.

Οι πόλεμοι

Ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει διαταράξει μια από τις σημαντικότερες πηγές σιτηρών του πλανήτη. Ρωσία και Ουκρανία αντιπροσώπευαν μαζί περίπου το 30% των παγκόσμιων εξαγωγών σιταριού, ενώ οι επιθέσεις σε λιμάνια, πλοία και σιλό έχουν περιορίσει τις δυνατότητες εξαγωγής.

Σαν να μην έφτανε ο προηγούμενος, ο πρόσφατος πόλεμος του Περσικού Κόλπου επηρεάζει και τις παγκόσμιες αγορές λιπασμάτων. Οι χώρες του Κόλπου παρέχουν πάνω από το ένα τρίτο των παγκόσμιων εξαγωγών ουρίας, ενώ από την περιοχή διακινείται σχεδόν το ήμισυ του διεθνούς εμπορίου θείου.

Ο Μάξιμο Τορέρο, επικεφαλής οικονομολόγος του FAO (Οργανισμός Τροφίμων και Γεωργίας του ΟΗΕ) χαρακτήρισε το κλείσιμο του Ορμούζ όχι απλώς ενεργειακό, αλλά «συστημικό σοκ» για την παγκόσμια γεωργία.

Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο δραματικό όταν φτάνει στους ανθρώπους που δεν έχουν περιθώριο να απορροφήσουν τις αυξήσεις. Ο Ζαν-Μαρτέν Μπάουερ, διευθυντής του Παγκόσμιου Επισιτιστικού Προγράμματος (WFP), προειδοποιεί ότι η ανθρωπότητα απομακρύνεται από τον στόχο της εξάλειψης της πείνας.

Η κατάσταση στην Ελλάδα

Μεταξύ 2000 και 2017 ο αριθμός των υποσιτισμένων μειώθηκε κατά 30%. Από το 2017, όμως, η τάση αντιστράφηκε. Η σοβαρότερη κατηγορία “οξείας πείνας” είναι σήμερα πολλαπλάσια εκείνης πριν από την πανδημία.

Στην Ελλάδα, στο 14,9% ανέρχεται το ποσοστό του πληθυσμού που αντιμετωπίζει σοβαρές υλικές και κοινωνικές στερήσεις, με την κατάσταση να επιδεινώνεται κυρίως για παιδιά και ηλικιωμένους, σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για το 2025.

Στην έρευνα της ΕΛΣΤΑΤ για το 2025 (εισοδήματα 2024) προκύπτειαύξηση της σοβαρής υλικής και κοινωνικής στέρησης για τα παιδιά ηλικίας 0-17 ετών, η οποία ανέρχεται σε 2 ποσοστιαίες μονάδες το 2025 (15,9%) σε σχέση με το 2024 (13,9%).

Το 2025, σύμφωνα με τον Μπάουερ, επιβεβαιώθηκαν για πρώτη φορά στον 21ο αιώνα δύο λιμοί μέσα στην ίδια χρονιά, στο Σουδάν και στη Γάζα. Και όλα αυτά σε έναν κόσμο που, θεωρητικά, παράγει αρκετή τροφή για να θρέψει δέκα δισεκατομμύρια ανθρώπους. Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι απλώς η ποσότητα της τροφής. Είναι η πρόσβαση σε αυτήν, η τιμή της και η δυνατότητα να φτάσει εκεί όπου χρειάζεται.

Η περίπτωση του Αφγανιστάν δείχνει πώς οι γεωπολιτικές κρίσεις μετατρέπονται σε επισιτιστικές . Για να φτάσουν στη χώρα ένα φορτίο του WFP (Παγκόσμιο Πρόγραμμα Σίτισης) με μπισκότα για 172.000 παιδιά   χρειάστηκε να αλλάξει πολλές φορές διαδρομή, λόγω του πολέμου στον Κόλπο.

Το φορτίο πέρασε από επτά χώρες, διέσχισε τη Θάλασσα της Κασπίας και κάλυψε περίπου 15.000 χιλιόμετρα. Το κόστος και η πολυπλοκότητα της ανθρωπιστικής βοήθειας αυξάνονται την ίδια στιγμή που μειώνονται τα διαθέσιμα χρήματα.

Η κατάρα του Τραμπ και οι εξεγέρσεις

Μεταξύ 2022 και 2025, η χρηματοδότηση του WFP -μετά τις περικοπές κυρίως από την Ουάσιγκτον- μειώθηκε κατά 54%,Την ίδια περίοδο, οι ανάγκες αυξάνονται. Σύμφωνα με το Norwegian Refugee Council, στα τέλη Ιουνίου είχε καλυφθεί λιγότερο από το ένα τρίτο των 33 δισ. δολαρίων που ζητούνταν για την υποστήριξη 143,2 εκατομμυρίων ανθρώπων.

Και σαν να μην έφταναν όλα αυτά, έρχεται το Ελ Νίνιο. Το φαινόμενο μπορεί να προκαλέσει ταυτόχρονα πλημμύρες σε ορισμένες περιοχές και ακραία ξηρασία σε άλλες, πλήττοντας καλλιέργειες σε Αφρική, Ασία και Αμερική. Περίπου 30 εκατομμύρια άνθρωποι εξαρτώνται ήδη από γεωργικές περιοχές που είναι είτε υπερβολικά ξηρές είτε υπερβολικά υγρές.

Η αλυσίδα κλείνει με τις τιμές. Η Παγκόσμια Τράπεζα προβλέπει αύξηση των τιμών των τροφίμων, ενώ σε χώρες όπως η Βενεζουέλα και το Ιράν οι αυξήσεις έχουν πάρει εκρηκτικές διαστάσεις. Η ιστορία δείχνει ότι όταν η τροφή γίνεται απρόσιτη, οι κοινωνικές συνέπειες δεν αργούν να εμφανιστούν.

Οι εξεγέρσεις των τροφίμων του 2007-2008 και η Αραβική Άνοιξη του 2011 συνδέθηκαν, μεταξύ άλλων παραγόντων, με την άνοδο των τιμών των βασικών τροφίμων.

Η κερδοσκοπία

Την ίδια στιγμή, έκθεση της μη κυβερνητικής οργάνωσης CCFD–Terre solidaire υποστηρίζει ότι η χρηματοπιστωτική κερδοσκοπία στις αγορές αγροτικών πρώτων υλών μπορεί να εντείνει τις διακυμάνσεις των τιμών.

Η κερδοσκοπία είναι η χαριστική βολή. Έκθεση του CCFD–Terre solidaire υποστηρίζει ότι οι χρηματοπιστωτικοί παράγοντες που κυριαρχούν στις αγορές αγροτικών πρώτων υλών εντείνουν τις κρίσεις, «κερδοσκοπώντας πάνω στην πείνα».

Η πείνα δεν είναι αναπόφευκτη,  αλλά αποτέλεσμα και πολιτικών επιλογών. Στην ΕΕ των χωρίς προηγούμενο εξοπλιστικών δαπανών, ο ετήσιος πληθωρισμός στη ζώνη του ευρώ αναμένεται να αυξηθεί στο 3,8% τον Σεπτέμβριο του 2026, από 3,2% τον Αύγουστο.

Από τους μεγαλύτερους,  ο πληθωρισμός στην Ελλάδα εκτοξεύθηκε, σύμφωνα με τη Eurostat, φτάνοντας τον Σεπτέμβριο στο 5,1% από 3,7% τον Αύγουστο.

Μια ταινία εμπνευσμένη από την «Πείνα»

Πριν από μερικά χρόνια, ο πρωτοεμφανιζόμενος σκηνοθέτης Εκτορας Λυγίζος παρουσίασε την ταινία «Το αγόρι τρώει το φαγητό του πουλιού», κερδίζοντας τους κριτικούς μια σειρά διεθνή βραβεία. Η ταινία ήταν εμπνευσμένη από το «Η πείνα», του Κνουτ Χάμσουν και παρουσιάστηκε το 2013.

Την εποχή της μεγάλης κρίσης, κοινωνικής και επισιτιστικής, στην Ελλάδα..