Με αφορμή την πρεμιέρα της παράστασης «Optansia & Guerrilla», σε σκηνοθεσία του Γιώργου Δάμπαση, που παίζει κάθε Δευτέρα και Τρίτη στο Θέατρο Αργώ, συνομιλήσαμε με τον ηθοποιό Παναγιώτη Τζαφέρη για τη διαδικασία δημιουργίας, τη φαινομενολογική προσέγγιση της υποκριτικής και τη σημασία του «θεατρικού αντάρτη» στη σύγχρονη εποχή.

Μέσα από μια πειραματική σκηνική πρόταση που αντλεί έμπνευση από τον Ιάκωβο Καμπανέλλη, η συζήτηση ανοίγει ζητήματα γύρω από την ουσία του θεάτρου, τη σιωπή, την παρουσία και την αντίσταση — καλλιτεχνική και πολιτική.

Πώς προσεγγίσατε τον ρόλο σας σε μια παράσταση που λειτουργεί ως «θεατρικό δοκίμιο» και όχι ως κλασικό έργο, όπως το «Optansia & Guerrilla»;

Η προσέγγιση του ρόλου ήταν πολύ διαφορετική από έναν κλασικό δραματικό χαρακτήρα, γιατί η παράσταση λειτουργεί περισσότερο σαν ένα θεατρικό δοκίμιο. Ο χαρακτήρας που υποδύομαι, ο «Γορίλλας», που στην παράστασή μας είναι άνθρωπος που επιλέγει να μη μιλά ποτέ, με οδήγησε να δουλέψω κυρίως μέσα από την κίνηση που φαίνεται και όχι μέσα από την κίνηση που ακούγεται. Σε αυτή τη διαδικασία με βοήθησε πολύ η φαινομενολογική προσέγγιση για την υποκριτική που αναπτύσσει ο Michael Seibel: «ο ηθοποιός δεν ξεκινά από τις λέξεις αλλά από τη σωματική εμπειρία της παρουσίας του στη σκηνή».

Έτσι, δεν τον αντιμετώπισα ως ψυχολογικό ρόλο αλλά ως μια ύπαρξη που βρίσκεται ανάμεσα σε δύο κόσμους: ανάμεσα στο ζώο και στον άνθρωπο, ανάμεσα στη σιωπή και στον λόγο. Αυτή η ενδιάμεση κατάσταση, που ενώ προϋπάρχει στο σύμπαν του Ιάκωβου Καμπανέλλη, στη διασκευή του Γιώργου Δάμπαση μετατρέπεται σε μια σιωπηλή ύπαρξη που περισσότερο παρατηρεί τον κόσμο των ανθρώπων παρά σε έναν ρόλο που μιλά και εξηγεί τον εαυτό του.

Η παράσταση αντλεί έμπνευση από το έργο του Ιάκωβου Καμπανέλλη. Ποια στοιχεία του πρωτότυπου έργου νιώθετε ότι διατηρούνται πιο έντονα;

Αυτό που αντιλαμβάνομαι ότι διατηρείται είναι η αίσθηση της παραβολής. Ο Ιάκωβος Καμπανέλλης χρησιμοποιούσε συχνά το παράδοξο ή το φανταστικό για να μιλήσει βαθιά για τον άνθρωπο και την κοινωνία. Στη διασκευή του Γιώργου Δάμπαση, αυτό το στοιχείο παραμένει, αλλά μεταφέρεται σε ένα πιο σύγχρονο και πειραματικό σκηνικό σύμπαν. Το έργο γίνεται ένας χώρος όπου οι χαρακτήρες μοιάζουν να κινούνται μέσα σε έναν κόσμο που συνεχώς χτίζεται και αποδομείται.

Πώς είναι η συνεργασία σας με τον σκηνοθέτη Γιώργο Δάμπαση, ειδικά σε μια τόσο πειραματική διαδικασία;

Με τον Γιώργο γνωριζόμαστε πολλά χρόνια, αλλά χωρίς να έχουμε ποτέ συνεργαστεί. Τον θαυμάζω για τις ικανότητές του ως ηθοποιού και, όταν πριν περίπου 10 χρόνια είδα και τη σκηνοθεσία του στα «Τέσσερα πόδια τραπεζιού» του Ι. Καμπανέλλη, του είχα πει ότι θα ήθελα κάποια στιγμή να συναντηθούμε θεατρικά. Έτσι, όταν μου μίλησε για το συγκεκριμένο έργο και μου εξήγησε τι «περίπου» θέλει να κάνει, η απάντησή μου ήταν ναι και πάλι ναι. Λέω «περίπου», γιατί η εργασία του και η συνεργασία μας είναι ερευνητική. Δεν ξεκινήσαμε από το «πώς παίζεται ένας ρόλος», αλλά από το τι σημαίνει να υπάρχει ένας άνθρωπος στη σκηνή.

Αυτό είναι πολύ κοντά στη φαινομενολογική προσέγγιση του θεάτρου: ότι ο ηθοποιός είναι ένα σώμα που βιώνει και παράγει εμπειρία μέσα από την αλληλεπίδρασή του με τον χώρο, τον χρόνο και τους άλλους ηθοποιούς. Έτσι, ο ρόλος του «Γορίλλα» δημιουργήθηκε μέσα από δοκιμές, κινήσεις και σιωπές. Η παράσταση δεν είναι κάτι που απλώς εκτελούμε, αλλά κάτι που ανακαλύπτουμε μαζί.

Στην υπόθεση βλέπουμε ηθοποιούς που «αντιστέκονται» και γίνονται θεατρικοί αντάρτες. Πώς μεταφράζεται αυτή η έννοια της αντίστασης στη σκηνή;

Η αντίσταση εδώ δεν είναι μόνο πολιτική αλλά και καλλιτεχνική. Η άρνηση να αντιμετωπίζουμε το θέατρο μόνο ως διασκέδαση είναι πολιτική αντίσταση. Στη σκηνή, αυτή η αντίσταση μεταφράζεται σε μια αναζήτηση ουσίας.

Οι χαρακτήρες προσπαθούν να βρουν έναν τρόπο να υπάρξουν αληθινά μέσα στον κόσμο που τους περιβάλλει. Το θέατρο πρέπει να μιλά πάντα για τον άνθρωπο μέσα σε μια κοινωνία που αλλάζει, να έχει κοινωνικό αντίκτυπο.

Τι σημαίνει για εσάς ο όρος «θεατρικός αντάρτης» στη σύγχρονη εποχή;

Για μένα, θεατρικός αντάρτης είναι εκείνος που συνεχίζει να ψάχνει την ουσία του θεάτρου σε μια εποχή που κυριαρχούν η ταχύτητα των εικόνων και των μέσων. Το θέατρο παραμένει ένας χώρος ζωντανής παρουσίας του σώματος και της στιγμής. Το να υπερασπιζόμαστε αυτή τη ζωντανή εμπειρία είναι μια μορφή αντίστασης.

Το έργο φαίνεται να αντιστέκεται στον «διασκεδαστικό ρόλο» του θεάτρου. Πιστεύετε ότι το κοινό είναι έτοιμο να δεχτεί πιο απαιτητικές ή προβληματιστικές παραστάσεις;

Το κοινό είναι πιο έτοιμο απ’ όσο νομίζουμε. Το θέατρο είναι ένας χώρος εμπειρίας, έτσι όταν ο θεατής αισθανθεί ότι κάτι πραγματικό συμβαίνει μπροστά του, ότι υπάρχει μια αληθινή παρουσία στη σκηνή, τότε μπορεί να ακολουθήσει ακόμα και τις πιο δύσκολες διαδρομές.

Η φράση «είμαστε σε πόλεμο» στο σκηνοθετικό σημείωμα έχει έντονο συμβολισμό. Εσείς σε ποιον «πόλεμο» νιώθετε ότι αναφέρεται;

Είναι η σύγκρουση ανάμεσα στην ουσία και στην επιφάνεια. Το θέατρο βρίσκεται συνεχώς σε έναν αγώνα να παραμείνει χώρος ζωντανής σκέψης και εμπειρίας μέσα σε έναν κόσμο που κινείται όλο και πιο γρήγορα.

Υπάρχει κάποια φράση ή σκηνή της παράστασης που σας αγγίζει προσωπικά; Γιατί;

Σε ένα έργο που, πρόβα με την πρόβα, μαζί με τη Δανάη, τον Billie και τον Σπύρο (τρεις απίστευτα ικανούς ηθοποιούς της νέας γενιάς — ευχαριστώ, Γιώργο), ανακαλύπτω και επιβεβαιώνω συνεχώς το πόσο σύγχρονος και ενσυναισθητικός είναι ο Καμπανέλλης, θα μπορούσα να αναφέρω πάρα πολλές, σχεδόν όλες (χαχα), αλλά θα επιλέξω μία φράση από ένα άλλο θεατρικό του έργο, «Το μεγάλο μας τσίρκο»: «Είμαστε γυμνοί μπροστά στην ιστορία». Γιατί; Σιωπή…

Παράλληλα, κάνετε πρόβα και για την παράσταση που σκηνοθετείτε στο φεστιβάλ OFF OFF Athens στο Θέατρο Επί Κολωνώ. Πώς προέκυψε η ανάγκη να σκηνοθετήσετε;

Η σκηνοθεσία είναι ουσιαστικά για εμένα ένας άλλος τρόπος να αφηγηθείς μια ιστορία που σε καίει. «Το Ενοχικό μου Στήθος» της Αγγελικής Σπανού είναι ένα έργο που αγγίζει βαθιά προσωπικά και κοινωνικά ζητήματα, όπως τη σιωπή γύρω από την ασθένεια, την ενοχή, τη χειριστικότητα στις ανθρώπινες σχέσεις και τη δύναμη που χρειάζεται για να μιλήσει κανείς, με αφορμή μια καθαρά γυναικεία ασθένεια: τον καρκίνο του μαστού. Τα υπόλοιπα επί σκηνής.

Optansia & Guerrilla, του Ιάκωβου Καμπανέλλη από τον Γιώργο Δάμπαση στο θέατρο Αργώ

Πρεμιέρα Δευτέρα 27 Απριλίου στο Θέατρο Αργώ

Optansia & Guerrilla | Εισιτήρια online! | More.com