Τα στοιχεία που δημοσιοποίησε το υπουργείο Παιδείας για τις επιδόσεις των μαθητών του 2026 στις Πανελλαδικές, δείχνουν δεκάδες χιλιάδες υποψηφίους (πάνω από τους μισούς) να έχουν γράψει κάτω από τη βάση σε Αρχαία, Μαθηματικά και Ιστορία.

Την ίδια στιγμή, πέντε χρόνια μετά την εφαρμογή της Ελάχιστης Βάσης Εισαγωγής (ΕΒΕ) που ψήφισε η κυβέρνηση Μητσοτάκη, περισσότεροι από 160.000 νέοι έχουν αποκλειστεί από την τριτοβάθμια εκπαίδευση, ενώ δεκάδες χιλιάδες θέσεις στα πανεπιστήμια παραμένουν κενές.

Με τα δύο αυτά γεγονότα στο κάδρο, αναζωπυρώνεται η συζήτηση για το κατά πόσο το σημερινό σύστημα υπηρετεί την εκπαιδευτική αναβάθμιση ή παράγει νέες μορφές ανισότητας.

Η χρονιά των χαμηλών επιδόσεων

Το 2026 καταγράφεται ήδη ως μία από τις δυσκολότερες χρονιές των τελευταίων ετών. Ιδιαίτερα στα Μαθηματικά Προσανατολισμού, τα αποτελέσματα προκάλεσαν αίσθηση.

Στο 4ο Επιστημονικό Πεδίο, που αφορά τις σχολές Οικονομίας και Πληροφορικής, το 64,07% των υποψηφίων έγραψε κάτω από τη βάση. Με άλλα λόγια, σχεδόν δύο στους τρεις μαθητές απέτυχαν να συγκεντρώσουν βαθμολογία άνω του 10 σε ένα από τα βασικά μαθήματα της κατεύθυνσής τους.

Το ποσοστό αυτό αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν συγκριθεί με το αντίστοιχο του 2ου Επιστημονικού Πεδίου, όπου κάτω από τη βάση βρέθηκε μόλις το 22,66% των υποψηφίων. Η τεράστια αυτή απόκλιση αναδεικνύει όχι μόνο τη δυσκολία των θεμάτων αλλά και τις διαφορετικές αφετηρίες των μαθητών που επιλέγουν τα δύο πεδία.

Οι μαθητές των Θετικών Σπουδών έχουν συνήθως ισχυρότερο υπόβαθρο στα μαθηματικά, ενώ πολλοί από όσους κατευθύνονται προς την Οικονομία και την Πληροφορική αντιμετωπίζουν το μάθημα ως αναγκαίο εμπόδιο και όχι ως βασικό γνωστικό αντικείμενο.

Ωστόσο, το πρόβλημα δεν περιορίστηκε στα Μαθηματικά. Στην Οικονομία σχεδόν οι μισοί υποψήφιοι (48,09%) δεν κατάφεραν να περάσουν τη βάση, ενώ στην Πληροφορική το αντίστοιχο ποσοστό έφτασε το 41,13%. Ακόμη και στη Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, σχεδόν ένας στους τέσσερις μαθητές του ίδιου πεδίου βαθμολογήθηκε κάτω από το 10.

Η εικόνα αυτή δεν μπορεί να εξηγηθεί αποκλειστικά από τη δυσκολία των θεμάτων. Αποκαλύπτει βαθύτερα προβλήματα του εκπαιδευτικού συστήματος, από τα κενά στη διδασκαλία έως τις ανισότητες στην πρόσβαση σε υποστηρικτικές δομές μάθησης.

Ο «κόφτης» της Ελάχιστης Βάσης Εισαγωγής

Αν όμως οι φετινές επιδόσεις προκαλούν ανησυχία, τα στοιχεία της τελευταίας πενταετίας είναι ακόμη πιο αποκαλυπτικά.

Από το 2021 έως το 2025, δηλαδή από την εφαρμογή της Ελάχιστης Βάσης Εισαγωγής, συνολικά 162.877 υποψήφιοι έμειναν εκτός πανεπιστημίων. Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο είναι ότι οι 132.880 από αυτούς δεν απέτυχαν στις βάσεις εισαγωγής. Δεν έφτασαν καν στο στάδιο της συμπλήρωσης μηχανογραφικού δελτίου.

Η ΕΒΕ λειτουργεί ως ένα προκαταρκτικό φίλτρο. Όποιος δεν συγκεντρώνει την απαιτούμενη επίδοση αποκλείεται αυτομάτως από τη διαδικασία επιλογής σχολών, ανεξάρτητα από το αν υπάρχουν διαθέσιμες θέσεις ή από το ποια τμήματα θα ήθελε να δηλώσει.

Έτσι, ο αποκλεισμός μεταφέρεται χρονικά νωρίτερα. Δεν γίνεται πλέον στο τέλος της διαδικασίας, όταν ανακοινώνονται οι βάσεις, αλλά στην αρχή, πριν καν ο υποψήφιος αποκτήσει το δικαίωμα να διεκδικήσει μία θέση στην ανώτατη εκπαίδευση.

Τα στοιχεία δείχνουν ότι το 81,6% όλων των αποκλεισμών της πενταετίας οφείλεται στην ΕΒΕ και όχι στις τελικές βάσεις εισαγωγής. Το μέτρο αυτό έχει ερμηνευθεί από πολλούς ως δώρο της κυβέρνησης Κυριάκου Μητσοτάκη στα ιδιωτικά πανεπιστήμια στα οποία κατευθύνονται κατά χιλιάδες οι αποτυχόντες την ώρα που κλείνουν τμήματα σε δημόσια πανεπιστήμια.

Το παράδοξο των κενών θέσεων

Η μεγαλύτερη αντίφαση του συστήματος αποτυπώνεται στα στοιχεία για τις κενές θέσεις.

Την ίδια πενταετία που περισσότεροι από 162.000 νέοι αποκλείστηκαν από τα πανεπιστήμια, καταγράφηκαν συνολικά 61.214 κενές θέσεις σε τμήματα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.

Πρόκειται για τμήματα που είχαν προκηρυχθεί κανονικά αλλά δεν καλύφθηκαν ποτέ, επειδή χιλιάδες υποψήφιοι δεν μπόρεσαν να περάσουν το φίλτρο της ΕΒΕ.

Το αποτέλεσμα είναι ένα εκπαιδευτικό παράδοξο: από τη μία πλευρά υπάρχουν νέοι που επιθυμούν να σπουδάσουν και από την άλλη πανεπιστημιακά τμήματα με άδειες θέσεις. Οι δύο πλευρές δεν συναντιούνται, επειδή παρεμβάλλεται ένας θεσμικός μηχανισμός αποκλεισμού.

Ιδιαίτερα δύσκολη είναι η κατάσταση για τους μαθητές των Επαγγελματικών Λυκείων. Από σχεδόν 77.500 υποψηφίους της τελευταίας πενταετίας, μόνο 29.063 κατάφεραν να εισαχθούν στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Περίπου έξι στους δέκα έμειναν εκτός, γεγονός που ενισχύει τις κοινωνικές και ταξικές ανισότητες, καθώς τα ΕΠΑΛ επιλέγονται συχνότερα από μαθητές οικονομικά ασθενέστερων οικογενειών, όπως διαπιστώνει έρευνα του υπ. Παιδείας και ρεπορτάζ του Άλφα Βήτα.

Μια πολιτική επιλογή με κοινωνικές συνέπειες

Η κυβέρνηση είχε παρουσιάσει την ΕΒΕ ως εργαλείο αναβάθμισης των σπουδών και διασφάλισης ενός ελάχιστου ακαδημαϊκού επιπέδου. Πέντε χρόνια μετά, όμως, η συζήτηση έχει μετατοπιστεί.

Το βασικό ερώτημα δεν είναι πλέον αν η ΕΒΕ ανεβάζει τον πήχη, αλλά αν ο τρόπος εφαρμογής της οδηγεί σε μαζικούς αποκλεισμούς χωρίς να λύνει τα πραγματικά προβλήματα της εκπαίδευσης. Οι γονείς των μαθητών κάνουν αιματηρές οικονομίες για μια θέση στο πανεπιστήμιο η οποία παραμένει κενή χωρίς κανέναν λόγο μετά τις μεταρρυθμίσεις της κυβέρνησης.

Οι φετινές χαμηλές επιδόσεις σε πολλά μαθήματα δείχνουν ότι το πρόβλημα δεν αφορά μόνο τους μαθητές. Αφορά το ίδιο το εκπαιδευτικό σύστημα, τις ανισότητες που αναπαράγει και τις επιλογές που καθορίζουν ποιοι θα έχουν πρόσβαση στη γνώση και ποιοι θα μείνουν εκτός. Κι αυτό είναι ένα επιπλέον πρόβλημα που προστέθηκε στο ήδη απαρχαιωμένο και βλαβερό για την ψυχική υγεία των παιδιών σύστημα των Πανελλαδικών εξετάσεων το οποίο το μόνο που κάνει είναι να τροφοδοτεί την παραπαιδεία σε σημείο συχνά δυσβάσταχτο για τα νοικοκυριά.