Η νέα κινηματογραφική υπερπαραγωγή του Κρίστοφερ Νόλαν, The Odyssey προβάλλει όχι μόνο την αρχαία μυθολογία αλλά και τη Μεσσηνία σε εκατομμύρια θεατές ανά τον κόσμο.

Οι επιβλητικές ακτές, τα ενετικά κάστρα και τα τοπία που παραπέμπουν στην ομηρική εποχή αποτέλεσαν το φυσικό σκηνικό για μία από τις πιο αναμενόμενες ταινίες των επόμενων ετών.

Ωστόσο, πίσω από την κινηματογραφική λάμψη, οι τοπικές κοινωνίες εκφράζουν έντονη ανησυχία ότι η διεθνής προβολή μπορεί να επιταχύνει την ήδη αυξανόμενη τουριστική πίεση, επιβαρύνοντας ακόμη περισσότερο ένα εύθραυστο φυσικό περιβάλλον που δοκιμάζεται από την κλιματική αλλαγή, τις πυρκαγιές και την ολοένα μεγαλύτερη έλλειψη νερού, τονίζει σχετικό άρθρο της Guardian.

Από τα γυρίσματα της «Οδύσσειας» στην πραγματικότητα της Μεσσηνίας

Στη νοτιοδυτική Πελοπόννησο, ο κόλπος της Βοϊδοκοιλιάς σχηματίζει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα φυσικά τοπία της Ελλάδας.

Η ημικυκλική παραλία πλαισιώνεται από δύο ιστορικά σημεία – από τη μία πλευρά βρίσκεται μυκηναϊκός τάφος και από την άλλη ένα μεσαιωνικό φρούριο.

Την περασμένη άνοιξη, τα γαλαζοπράσινα νερά της μετατράπηκαν σε αυστηρά φυλασσόμενο κινηματογραφικό πλατό για τα γυρίσματα της νέας ταινίας του Κρίστοφερ Νόλαν, με πρωταγωνιστές τον Ματ Ντέιμον και τη Ζεντάγια.

Η περιοχή της Μεσσηνίας επιλέχθηκε χάρη στα οθωμανικά κάστρα, τις άγριες ακτογραμμές και το μυθικό της τοπίο, που αποδίδουν ιδανικά το ομηρικό έπος.

Η μεγάλη πρόκληση αρχίζει όταν πέσουν οι τίτλοι τέλους

Για τους κατοίκους, πάντως, το βασικό ερώτημα δεν ήταν τα ίδια τα γυρίσματα, αλλά όσα θα ακολουθήσουν.

Η ταινία αναμένεται να εκτοξεύσει τη διεθνή αναγνωρισιμότητα της Μεσσηνίας, όμως η περιοχή ήδη αντιμετωπίζει σοβαρές πιέσεις από τη συνεχή τουριστική ανάπτυξη, την υπεράντληση φυσικών πόρων και τη λειψυδρία.

Σύμφωνα με τον Κώστα Λαγουβάρδο, διευθυντή Ερευνών του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, ο οποίος μίλησε στην βρετανική εφημερίδα, η μέση θερμοκρασία στη Μεσσηνία έχει αυξηθεί κατά περίπου 1,5 βαθμό Κελσίου μέσα στις τελευταίες τρεις δεκαετίες.

Όπως επισημαίνει, οι ολοένα θερμότεροι καλοκαιρινοί μήνες και οι χειμώνες με ελάχιστες χιονοπτώσεις περιορίζουν σημαντικά την αναπλήρωση των υπόγειων υδάτων, οδηγώντας την περιοχή σε χρόνιο πρόβλημα υδατικών πόρων ακριβώς την περίοδο όπου ο τουρισμός κορυφώνεται.

Ένα οικοσύστημα στα όριά του

Η Βοϊδοκοιλιά και η λιμνοθάλασσα της Γιάλοβας προστατεύονται από το δίκτυο Natura 2000 και αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους υγροτόπους της Μεσογείου.

Στην περιοχή φιλοξενούνται 17 διαφορετικοί τύποι οικοτόπων και σχεδόν 100 σπάνια ή απειλούμενα είδη χλωρίδας και πανίδας. Ωστόσο, η ισορροπία αυτού του οικοσυστήματος γίνεται ολοένα πιο εύθραυστη.

Σύμφωνα με τα ευρήματα του ευρωπαϊκού ερευνητικού προγράμματος Coastal, η Μεσσηνία εξαρτάται σχεδόν αποκλειστικά από τα υπόγεια νερά, τα οποία εξαντλούνται ολοένα περισσότερο εξαιτίας της εντατικής άρδευσης και της αυξημένης τουριστικής δραστηριότητας.

Η μείωση των αποθεμάτων γλυκού νερού οδηγεί σε σημαντική αύξηση της αλατότητας της λιμνοθάλασσας για μεγάλο μέρος του χρόνου, ενώ τα λύματα, οι γεωργικές απορροές και οι εγκαταστάσεις γκολφ συμβάλλουν στην ανάπτυξη φυκιών που περιορίζουν το διαθέσιμο οξυγόνο και απειλούν την υδρόβια ζωή.

Η ανάπτυξη του Costa Navarino και τα ερωτήματα

Στην απέναντι πλευρά του κόλπου δεσπόζει πλέον το Costa Navarino, το μεγάλο τουριστικό συγκρότημα της εταιρείας TEMES, το οποίο περιλαμβάνει πολυτελή ξενοδοχεία, ιδιωτικές κατοικίες, τέσσερα γήπεδα γκολφ, μαρίνα και δεκάδες πισίνες.

Η επένδυση έχει αναδείξει διεθνώς τη Μεσσηνία ως προορισμό υψηλού επιπέδου, όμως δεν λείπουν οι προβληματισμοί για το περιβαλλοντικό της αποτύπωμα σε μια περιοχή με περιορισμένους φυσικούς πόρους.

Ο ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αιγαίου Ιωάννης Σπιλάνης εκφράζει σοβαρές επιφυλάξεις απέναντι στο συγκεκριμένο μοντέλο ανάπτυξης, όπως ανέφερε στην Guardian.

«Παρότι παρουσιάζεται ως πρότυπο οικολογικού τουρισμού πολυτελείας, προσωπικά δεν το θεωρώ τέτοιο. Η κατανάλωση νερού ενός τόσο μεγάλου συγκροτήματος δεν συμβαδίζει με τις δυνατότητες της περιοχής. Πρόκειται για ένα μοντέλο τουριστικής μονοκαλλιέργειας που αλλοιώνει τον χαρακτήρα των τοπικών κοινωνιών και περιορίζει τη μοναδικότητά τους», τονίζει.

Ραγδαία αύξηση του τουρισμού

Οι αλλαγές δεν περιορίζονται στα μεγάλα ξενοδοχειακά συγκροτήματα.

Οι διεθνείς αφίξεις στο αεροδρόμιο της Καλαμάτας έχουν υπερτριπλασιαστεί μέσα στην τελευταία δεκαετία, ενώ νέα οδικά έργα μειώνουν σημαντικά τον χρόνο πρόσβασης προς τις παραθαλάσσιες περιοχές, διευκολύνοντας ακόμη περισσότερο την τουριστική ανάπτυξη.

Η πρόεδρος του Συλλόγου Γυναικών Πύλου, Γεωργία Βισβίκη, αναγνωρίζει ότι οι μεγάλες επενδύσεις δημιουργούν νέες θέσεις εργασίας, επισημαίνει όμως ότι συνοδεύονται από αυξανόμενη πίεση τόσο στο φυσικό περιβάλλον όσο και στην τοπική ταυτότητα.

Όπως αναφέρει, η τοπική κοινωνία δεν απορρίπτει τον τουρισμό, αλλά επιθυμεί ένα μοντέλο ανάπτυξης που θα λειτουργεί σε συνεργασία με τους κατοίκους και όχι εις βάρος τους.

Εκτιμά μάλιστα ότι η προβολή που θα φέρει η ταινία του Νόλαν θα αυξήσει ακόμη περισσότερο τις επισκέψεις, την ώρα που η Μεσσηνία δεν είναι ακόμη έτοιμη να διαχειριστεί μια τόσο μεγάλη πίεση.

Η άλλη όψη της Μεσσηνίας

Μακριά από τα πολυτελή θέρετρα, σε χωριά της ενδοχώρας αναπτύσσονται πρωτοβουλίες που προτείνουν ένα διαφορετικό μοντέλο ανάπτυξης.

Στα Δεσύλλα, εθελοντές μετέτρεψαν μια εγκαταλελειμμένη σιδηροδρομική γραμμή σε πεζοπορική διαδρομή, ενώ ο παλιός σταθμός λειτουργεί πλέον ως βιβλιοθήκη και χώρος πολιτιστικών δράσεων.

Η προσπάθεια αυτή έχει εξελιχθεί σε σύμβολο ενός πιο ήπιου και βιώσιμου τουρισμού για ολόκληρη την Πελοπόννησο.

Εκπρόσωποι της κοινωνικής συνεταιριστικής επιχείρησης Ethos υποστηρίζουν ότι η επαναλειτουργία του σιδηροδρομικού δικτύου θα μπορούσε να δώσει νέα ζωή στα ορεινά χωριά χωρίς να απαιτηθούν μεγάλες επενδύσεις, καθώς οι βασικές υποδομές υπάρχουν ήδη.

Όπως σημειώνουν, κάτι τέτοιο θα επέτρεπε σε περισσότερους κατοίκους να επιστρέψουν στις ιδιαίτερες πατρίδες τους, δημιουργώντας σταθερές θέσεις εργασίας και βιώσιμη τοπική ανάπτυξη.

«Τα φώτα του Χόλιγουντ δεν θα αφήσουν κάτι μόνιμο στη Μεσσηνία. Εκείνο που δίνει πραγματική αξία στην ταινία είναι η ιστορία και το αυθεντικό τοπίο αυτού του τόπου — όχι το αντίστροφο», υπογραμμίζουν.

Ανάμεσα στην παράδοση και τον μαζικό τουρισμό

Σε χωριά όπως τα Βουνάρια και το Βασιλίτσι, νέοι άνθρωποι επιστρέφουν για να αναβιώσουν παραδοσιακές τέχνες, όπως η αγγειοπλαστική και η υφαντική, ενώ τοπικοί συνεταιρισμοί παράγουν βιολογικό ελαιόλαδο και επενδύουν σε μια στενότερη σχέση των επισκεπτών με τον τόπο και τους ανθρώπους του.

Ο Άρης Χριστόπουλος, συνιδρυτής του συνεταιρισμού Από Καρδιάς, συνοψίζει τη φιλοσοφία αυτής της προσέγγισης:

«Δεν θεωρώ ότι ο τουρισμός είναι από μόνος του κάτι αρνητικό. Όλα εξαρτώνται από το μοντέλο που επιλέγεις. Δεν χρειαζόμαστε γιγαντιαία θέρετρα και φαραωνικές επενδύσεις. Χρειαζόμαστε τουρισμό ανθρώπινης κλίμακας, δεμένο με τον τόπο, που να αφήνει πίσω του ουσιαστικό αποτύπωμα και όχι πληγές».

Το πραγματικό στοίχημα αρχίζει μετά την πρεμιέρα

Τώρα που η Οδύσσεια έφτασε στις κινηματογραφικές αίθουσες, εκατομμύρια θεατές θα γνωρίσουν για πρώτη φορά τη Μεσσηνία.

Ωστόσο, οι κάτοικοι γνωρίζουν ότι η μεγαλύτερη δοκιμασία θα ξεκινήσει όταν σβήσουν τα φώτα της μεγάλης οθόνης.

Παραδείγματα όπως το Ντουμπρόβνικ μετά το Game of Thrones ή ο κόλπος Maya στην Ταϊλάνδη μετά την ταινία The Beach έχουν δείξει πόσο δραστικά μπορεί να αλλάξει ένας ευαίσθητος προορισμός όταν βρεθεί στο επίκεντρο της παγκόσμιας προσοχής.

Σήμερα, η Μεσσηνία καλείται να επιλέξει ανάμεσα σε δύο διαφορετικές πορείες – από τη μία, τη συνεχή επέκταση των μεγάλων τουριστικών επενδύσεων και, από την άλλη, την ενίσχυση πρωτοβουλιών που προστατεύουν το φυσικό περιβάλλον, αναβιώνουν την τοπική παράδοση και διατηρούν ζωντανή την αυθεντική ταυτότητα του τόπου.

Για πολλούς κατοίκους, η μεγαλύτερη ευχή είναι η παρακαταθήκη που θα αφήσει το Χόλιγουντ να μην αποτυπωθεί σε ανεξίτηλα σημάδια πάνω στο τοπίο, αλλά σε μια πιο ισορροπημένη και βιώσιμη σχέση ανάμεσα στην ανάπτυξη και τη φύση.