Υπάρχουν δρόμοι που δεν έχουν όνομα αλλά έχουν ψυχή. Περπατήθηκαν από γενιές, χάραξαν μνήμες, έντυσαν καλοκαίρια με άρωμα θάλασσας και ψάθινες καλύβες. Ένας τέτοιος δρόμος – αγροτικός, χωμάτινος, πλάτους περίπου πέντε μέτρων – συνέδεε για δεκαετίες μια μεγάλη ακτογραμμή με τον κόσμο. Από τη δεκαετία του ’50 ως και τον Μάρτιο του 2025, λειτουργούσε ως αυτονόητη δίοδος προς τη θάλασσα.

Μέχρι που μια μπουλντόζα τον εξαφάνισε, σαν να μην υπήρξε ποτέ. Βρίσκεται στην περιοχή Καρυά ή Κουρτόραχη της Δημοτικής Ενότητας Πεταλιδίου του Δήμου Μεσσήνης.

Η ιστορία του ξεκινάει το 1959 – με ντοκουμέντα από αεροφωτογραφίες – και φτάνει ως τις μέρες μας μέσα από τις μαρτυρίες ανθρώπων που γεννήθηκαν και μεγάλωσαν εκεί. Ο δρόμος ήταν η πύλη τους προς τη θάλασσα. Ήταν η αυτονόητη συνέχεια του τόπου. Όχι για ένα, αλλά για πολλά χωριά. Όχι για λίγους, αλλά για εκατοντάδες πολίτες.

Όμως, τον Μάρτιο του 2025, ένα έργο – της γνωστής εταιρείας ΤΕΜΕΣ – σήκωσε αναχώματα και έκοψε με τη μία την πρόσβαση. Ο δρόμος «χάθηκε». Όχι μόνο για τα αυτοκίνητα – ούτε με τα πόδια δεν περνούσες πια.

Η Δημοτική Αρχή: «Είναι ιδιωτικό, δεν μας αφορά»

Η στάση της δημοτικής αρχής ήταν απογοητευτική. Ίσως και προκλητική. Αντί να υπερασπιστεί το δημόσιο συμφέρον, βιάστηκε να αποδεχτεί την εκδοχή του «ιδιωτικού». Κουβέντα για το αυτονόητο: ότι υπήρχε δρόμος, υπήρχε χρήση, υπήρχε κοινή μνήμη και κυρίως κοινωνική λειτουργία.

Ωστόσο, κατά παράδοξο τρόπο, ο Δήμος είχε το 2023, σε ανύποπτο χρόνο, νομιμοποιήσει την επί δεκαετίες πραγματικότητα, τοποθετώντας – στην παραλία όπου κατέληγε ο δρόμος – ταμπέλα για την ποιότητα των νερών, αναγνωρίζοντας έτσι, εμμέσως αλλά σαφώς, ότι πρόκειται για κοινόχρηστο χώρο. Επίσης, είχαν τοποθετηθεί κάδοι απορριμμάτων, δημοτικός φωτισμός και υπήρχε βέβαια τακτική χρήση από λουόμενους. Όλα δείγματα πως το κράτος γνώριζε το αυτονόητο.

Αλλά, όταν το ζήτημα του χαρακτηρισμού του δρόμου τέθηκε από δημοτικούς συμβούλους, κατά τη διάρκεια συζήτησης της Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΜΠΕ), η Δημοτική Αρχή έκανε τα στραβά μάτια. Όταν οι εκπρόσωποι της ΤΕΜΕΣ υποσχέθηκαν στο Δημοτικό Συμβούλιο ότι δεν θα κλείσουν την πρόσβαση και θα εξασφαλίσουν δίοδο, οι τοπικοί άρχοντες τους πίστεψαν. Όταν όμως ο δρόμος μπλοκαρίστηκε, δεν υπήρξε καμία σοβαρή αντίδραση.

Οι πολίτες αντιδρούν, το κράτος σιωπά

Μόνοι τους, οι κάτοικοι αποφάσισαν να μην το αφήσουν έτσι. Έστειλαν επιστολές σε κάθε αρμόδιο – ακόμη και στον Πρωθυπουργό. Το μόνο που πήραν πίσω ήταν σιωπή. Ή, στην καλύτερη, μια απάντηση από την αντιπεριφέρεια Μεσσηνίας: «δεν είμαστε αρμόδιοι». Οι υπόλοιποι… κουφοί. Άλλοι πνιγμένοι στη συναλλαγή, άλλοι στην αδιαφορία.

Η εταιρεία από την πλευρά της, μετά τις κατακραυγές, άνοιξε έναν νέο δρόμο, πλάτους 1,5 μ. αρχικά και μετά 3 μ. – μια υποτυπώδη εναλλακτική, με κακή βατότητα και αμφίβολο καθεστώς. Δεν είναι καν σαφές ποιος είναι υπεύθυνος για τη συντήρησή του, αν είναι δημόσιος ή ιδιωτικός, ή αν αύριο απλώς θα εξαφανιστεί κι αυτός.

Ο Δήμος οφείλει να αποφασίσει με ποιους είναι

Κι εδώ φτάνουμε στην ουσία. Η υπόθεση δεν είναι απλώς ένα τεχνικό ζήτημα. Είναι πολιτικό. Ο Δήμος Μεσσήνης οφείλει να απαντήσει: είναι με τους κατοίκους και το δικαίωμά τους στην πρόσβαση στη θάλασσα ή είναι με τα επιχειρηματικά συμφέροντα που διαμορφώνουν τον τόπο κατά βούληση;

Πρέπει εδώ και τώρα: Να κατοχυρώσει θεσμικά την πρόσβαση μέσω του παλιού και αυτονόητου δρόμου. Να αναγνωρίσει τη δουλεία διόδου ως εμπράγματο δικαίωμα, που δεν μπορεί να καταργηθεί αυθαίρετα. Να διασφαλίσει τη συντήρηση και τη βατότητα των προσβάσεων που εξυπηρετούν την κοινωνία – όχι αποκλειστικά τους επενδυτές.

Ποιος είναι ο μελετητής;

Δεν μπορούμε να αγνοήσουμε και ένα ακόμα κομμάτι του πάζλ. Ο μελετητής του έργου, κ. Ν. Χλύκας (εταιρεία NERCO), σύμφωνα με δημοσιεύματα, είναι το ίδιο πρόσωπο που φέρεται να έχει εμπλακεί στη σμίκρυνση της περιοχής Natura στην Πυλία, ώστε να εξυπηρετηθούν επιχειρηματικά συμφέροντα. Ο ίδιος, μάλιστα, έχει απασχολήσει και με το σκάνδαλο ΟΠΕΚΕΠΕ. Κι όλα αυτά, με ποιά πολιτική κάλυψη; Μήπως από πρόσωπα υψηλής αναγνωρισιμότητας, που – σύμφωνα με τις ίδιες πηγές – διαθέτουν μεγάλες εκτάσεις στη συγκεκριμένη περιοχή;

Τελικά, σε ποιον ανήκει ο Δήμος Μεσσήνης;

Το ερώτημα δεν είναι πια τεχνικό. Είναι βαθιά δημοκρατικό. Ένας δρόμος χωρίς όνομα έγινε το σύμβολο μιας κοινωνίας που ξεχνιέται, μιας δημόσιας διοίκησης που υποχωρεί, μιας αυτοδιοίκησης που δεν αυτοδιοικεί αλλά συγκατανεύει.

Και όσο ο Δήμος δεν κατοχυρώνει την πρόσβαση στη θάλασσα, όσο δεν υπερασπίζεται τη δική του – και τη δική μας – περιουσία, θα δικαιώνεται το πιο πικρό ερώτημα: Σε ποιους ανήκει τελικά αυτός ο τόπος;

Το δικαίωμα πρόσβασης στη θάλασσα δεν είναι απλώς μια κοινωνική απαίτηση, είναι συνταγματικά κατοχυρωμένο δικαίωμα και πυλώνας του δημοσίου συμφέροντος στην Ελλάδα. Αποτελεί μέρος του κοινού αγαθού, του λεγόμενου κοινόχρηστου χώρου, όπως προβλέπει το ισχύον νομικό πλαίσιο.

Τι προβλέπει ο νόμος;

Το Σύνταγμα (άρθρο 24): Προστατεύει το φυσικό περιβάλλον και προβλέπει την υποχρέωση του κράτους να μεριμνά για τη διατήρηση των κοινόχρηστων αγαθών, όπως οι ακτές και οι παραλίες.

Τι σημαίνει αυτό στην πράξη;

Η δημιουργία φυσικών ή τεχνητών εμποδίων (μπάρες, φράχτες, μπλόκα, χωματουργικά αναχώματα) που αποκλείουν τη δίοδο του κοινού προς τη θάλασσα είναι παράνομη.

Οποιοδήποτε έργο που παρακάμπτει ή εξαφανίζει προϋπάρχουσα πρόσβαση (π.χ. έναν αγροτικό δρόμο ή μονοπάτι που οδηγούσε στον αιγιαλό), ακόμα κι αν είναι σε ιδιωτική έκταση, πρέπει να αντικαθίσταται με εναλλακτική ισοδύναμη δίοδο.

Οι δήμοι και οι περιφέρειες έχουν υποχρέωση προστασίας και διασφάλισης της πρόσβασης. Δεν μπορούν να κάνουν «ότι δεν γνωρίζουν» ή να παραπέμπουν την ευθύνη τους σε άλλους.

Δουλεία Διόδου

Αν για δεκαετίες ο δρόμος χρησιμοποιούνταν από το κοινό για πρόσβαση στη θάλασσα, ακόμα και αν δεν ήταν ακόμα επίσημα χαρακτηρισμένος, γεννιέται εμπράγματο δικαίωμα χρήσης: η λεγόμενη δουλεία διόδου.

Με βάση αυτό, πρέπει να αναγνωριστεί δικαστικά πως η χρήση του ήταν μόνιμη, δημόσια, και αναγκαία, και συνεπώς δεν μπορεί να καταργηθεί χωρίς ισοδύναμη αντικατάσταση.

Συμπέρασμα

Η θάλασσα δεν είναι ιδιοκτησία κανενός ιδιώτη. Είναι δημόσιο αγαθό, είναι κοινό κτήμα – και η πρόσβαση σε αυτήν δεν παραχωρείται, ούτε διαπραγματεύεται. Είναι δικαίωμα, συνταγματικά κατοχυρωμένο. Όποιος το εμποδίζει, παρανομεί. Όποιος το παραβλέπει, συμπράττει στην παρανομία.

Οι δημοτικές και περιφερειακές αρχές που δηλώνουν «αναρμόδιες» δεν είναι απλώς «ουδέτερες». Είναι συνυπεύθυνες. Δεν πρόκειται για νομικό πρόβλημα, αλλά για πολιτική δειλία – ή, ακόμα χειρότερα, για πολιτική συνενοχή.

Κάθε αποκλεισμένος δρόμος προς τη θάλασσα είναι και μια κλειδωμένη πόρτα στη δημοκρατία. Γιατί εκεί που τελειώνει η ελεύθερη πρόσβαση, ξεκινά το καθεστώς των λίγων – που ευδοκιμεί χάρη στη σιωπή των πολλών.

• Μέλη της συντονιστικής επιτροπής της κίνησης πολιτών «Ελεύθερη Πρόσβαση  στη Παραλία»