Ερευνα που αποκαλύπτει την εμπλοκή των ευρωπαϊκών οργανισμών Frontex και Europol στην παράνομη συλλογή και διακίνηση προσωπικών δεδομένων μεταναστών, καθώς και Ευρωπαίων πολιτών που τους παρέχουν ανθρωπιστική βοήθεια, φέρνει επίσης στην επιφάνεια και την καταπάτηση των δημοκρατικών αξιών της ΕΕ.

Ειδικότερα, μια νέα διασυνοριακή έρευνα από το Solomon, τη γαλλική εφημερίδα Le Monde, την ισπανική El País και το γερμανικό Netzpolitik, φέρνει στο φως μια άκρως ανησυχητική αποκάλυψη: μεταξύ 2016 και 2023, η Frontex, η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Συνοριοφυλακής και Ακτοφυλακής, διαβίβασε παράνομα τα προσωπικά δεδομένα περισσότερων από 13.000 ανθρώπων στην Ευρωπαϊκή Αστυνομική Υπηρεσία (Europol).

Υπό το πρόσχημα της καταπολέμησης της διακίνησης μεταναστών, η Frontex πραγματοποιεί μαζικά «μυστικές ανακρίσεις» – στην ουσία άτυπες συνεντεύξεις, δίχως νομική βάση. Η Frontex τις αποκαλεί «συνεντεύξεις απολογισμού». Σε αυτές, τα στελέχη της συλλέγουν πληροφορίες από μετανάστες κατά την άφιξή τους, παρά την ευάλωτη κατάσταση στην οποία βρίσκονται.

Ενδεικτικές υποθέσεις ποινικοποίησης

Helena Maleno: Η Στοχοποίηση της Υπεράσπισης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων
H περίπτωση της Ισπανίδας ερευνήτριας και ακτιβίστριας Helena Maleno είναι χαρακτηριστική. Η Maleno βοήθησε πολυάριθμους μετανάστες να σωθούν στη θάλασσα, ενημερώνοντας τις Aρχές όταν κινδύνευαν ανθρώπινες ζωές. Αυτό το έργο, ωστόσο, την έβαλε στο στόχαστρο των Aρχών: ο φάκελός της, που συντάχθηκε από την ισπανική αστυνομία, περιελάμβανε στοιχεία που είχε συλλέξει η Frontex – ακόμα και αναλύσεις του λογαριασμού της στο Facebook – και την παρουσίαζε να συνδέεται με δίκτυα διακίνησης. Παρότι η ισπανική Δικαιοσύνη απέρριψε την υπόθεση, ο φάκελος προωθήθηκε στις μαροκινές Αρχές, οδηγώντας σε νέα ποινική έρευνα εναντίον της. Τελικά, η Maleno αθωώθηκε, παραμένουν όμως τα ερωτήματα για τον ρόλο της Frontex στη στοχοποίηση ακτιβιστών.

Tommy Olsen: Παρακολούθηση και συγκέντρωση φακέλου για Νορβηγό εθελοντή
Άλλη χαρακτηριστική περίπτωση είναι αυτή του Tommy Olsen, ενός Νορβηγού νηπιαγωγού που κατέγραφε τις βίαιες επαναπροωθήσεις του ελληνικού Λιμενικού. Ο ίδιος κατηγορήθηκε κατ’ επανάληψη από τις ελληνικές Αρχές για διευκόλυνση διακίνησης μεταναστών, ισχυρισμούς που αρνείται κατηγορηματικά ο ίδιος. Μέσω αιτημάτων πρόσβασης σε δημόσια δεδομένα, διαπίστωσε πως το Κέντρο Καταπολέμησης Διακίνησης Μεταναστών της Europol τηρούσε αναφορές για τη δράση του. Ο Olsen ανησύχησε ιδιαιτέρως, θεωρώντας εκτός των άλλων, πώς τέτοια δεδομένα μπορούν στο μέλλον να χρησιμοποιηθούν εναντίον του ή άλλων εθελοντών.

Natalie Gruber: Αυστριακή ακτιβίστρια με φάκελο στην Europol
Η περίπτωση της Natalie Gruber, συνιδρύτριας της οργάνωσης Josoor που καταγράφει επαναπροωθήσεις από Ελλάδα και Βουλγαρία προς την Τουρκία, αποδεικνύει τη διεύρυνση της στοχοποίησης από τις διωκτικές Αρχές. Η Gruber διαπίστωσε ότι η Europol διατηρούσε φάκελο για αυτήν, ενώ βρισκόταν αντιμέτωπη με πολλαπλές κατηγορίες στην Ελλάδα, όπως για διευκόλυνση παράνομης εισόδου μεταναστών. Η Europol αρνήθηκε να της γνωστοποιήσει το περιεχόμενο του φακέλου, επικαλούμενη τη διασφάλιση ποινικών ερευνών.

Οι μηχανισμοί συλλογής και διαβίβασης δεδομένων

Η Frontex διενεργούσε συνεντεύξεις «απολογισμού» με μετανάστες στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ, συλλέγοντας πληροφορίες σχετικά με τους λόγους φυγής, τα δίκτυα διακίνησης αλλά και άτομα ή οργανώσεις που τους υποστήριξαν. Νομικοί εμπειρογνώμονες προειδοποιούν ότι οι διαδικασίες αυτές στερούνται νομικών διασφαλίσεων, θέτοντας υπό αμφισβήτηση το τεκμήριο αθωότητας και παραβιάζοντας το δικαίωμα σιωπής των συνεντευξιαζόμενων.

Σύμφωνα με έρευνα του Ευρωπαίου Επόπτη Προστασίας Δεδομένων (EDPS), η Frontex χαρακτήριζε συστηματικά «ύποπτο» κάθε άτομο που αναφερόταν σε τέτοιες συνεντεύξεις και προωθούσε αυτόματα τα στοιχεία αυτά στην Europol. Μεταξύ 2020-2022, διαβίβασε 4.397 αναφορές, εκ των οποίων η Europol επεξεργάστηκε δεδομένα 937 «υπόπτων» και εξέδωσε 875 αναφορές προς εθνικές αστυνομικές αρχές για περαιτέρω δράση.

Η νομιμότητα και οι συνέπειες της πρακτικής

Η ειδικός στη νομοθεσία προστασίας δεδομένων, Νιόβη Βαβούλα, τονίζει ότι οι αυτόματες μεταφορές προσωπικών δεδομένων είναι παράνομες. Ο EDPS παράλληλα επισημαίνει τον κίνδυνο να κατηγορηθούν αναίτια αθώοι πολίτες σε ευρωπαϊκή κλίμακα, λόγω της εσφαλμένης σύνδεσής τους με εγκληματική δραστηριότητα. Ωστόσο, ενώ η Frontex διέκοψε τις αυτόματες μεταφορές και προχώρησε σε αναθεώρηση των πρωτοκόλλων της, ασκούνται πιέσεις από κράτη-μέλη να αποσπώνται όσο το δυνατόν περισσότερες πληροφορίες από νεοαφιχθέντες μετανάστες .

Η κ.Βαβούλα σημειώνει ότι τέτοιες διαδικασίες ενισχύουν την ποινικοποίηση της ανθρωπιστικής βοήθειας προς μετανάστες και πρόσφυγες, ενώ η Europol συνεχίζει να αποφεύγει να απαντήσει αν θα διαγράψει τα δεδομένα που έλαβε παράνομα από τη Frontex.

Σύμφωνα με τη Gabriella Sanchez, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Georgetown, οι μετανάστες συνήθως κατηγορούνται για τη διευκόλυνση της δικής τους μεταφοράς, μια τακτική που διευκολύνει την ποινικοποίησή τους από τις Αρχές.

Θεσμικές αντιδράσεις και ψευδείς διαβεβαιώσεις

Εν τω μεταξύ, κατά τη διάρκεια συνεδρίασης στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, οι εκπρόσωποι της Frontex, της Europol και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής διαβεβαίωσαν λανθασμένα τους ευρωβουλευτές πως οι μεταφορές γίνονταν κατά περίπτωση και διέπονταν από αυστηρό νομικό πλαίσιο, ενώ στην πραγματικότητα ήταν μαζικές και αδιάκριτες. Η ευρωβουλευτής Saskia Brickmond παρατήρησε ότι αυτή η μαζική μεταφορά δεδομένων από Frontex σε Europol απαγορεύεται από το δίκαιο της ΕΕ, ενώ επισήμανε τη διευρυνόμενη τάση ποινικοποίησης των μεταναστών .

Ιστορικό πλαίσιο και εξέλιξη της κατάστασης

H Frontex, ιδρυθείσα το 2004, και η Europol, που ξεκίνησε το 1999, εντάχθηκαν στις προσπάθειες της ΕΕ για διαχείριση των εξωτερικών της συνόρων και πάταξη του οργανωμένου εγκλήματος. Ωστόσο, η μεταναστευτική κρίση του 2015 και οι επακόλουθες πολιτικές πίεσης για «σφράγισμα» των συνόρων διαφοροποίησαν σημαντικά τις πρακτικές τους: εισήχθησαν ευρύτερες βάσεις δεδομένων και εντατικοποιήθηκε η συνεργασία μεταξύ των οργανισμών.

Οι περιπτώσεις των Maleno, Olsen και Gruber αναδεικνύουν πώς εργαλεία που έχουν σχεδιαστεί για την καταπολέμηση σοβαρού εγκλήματος μπορούν να καταλήγουν να χρησιμοποιούνται για τη συλλογή και διαβίβαση δεδομένων που στοχοποιούν τόσο τους ίδιους τους μετανάστες όσο και όσους επιχειρούν να τους βοηθήσουν, συχνά παρακάμπτοντας θεμελιώδεις εγγυήσεις δικαίου.