Σχεδόν είκοσι χρόνια μετά τη Μεγάλη Ύφεση που συγκλόνισε την παγκόσμια οικονομία το 2007 και είχε τραγικές συνέπειες για τη χώρα μας, οι εξώσεις εξακολουθούν να αποτελούν μια από τις πιο ορατές συνέπειες της. Η στεγαστική κρίση στην Ευρώπη ωστόσο δεν αφορά μόνο αυτό. Η συγκέντρωση κατοικιών σε επενδυτικά κεφάλαια, ο υπερτουρισμός, η βραχυχρόνια μίσθωση, η κατάρρευση της φούσκας των ακινήτων, η αύξηση των επιτοκίων και η εκτίναξη της ανεργίας οδήγησαν χιλιάδες οικογένειες στην αδυναμία εξυπηρέτησης στεγαστικών δανείων ή ενοικίων.

Η απώλεια της κατοικίας έγινε κοινωνικό τραύμα το οποίο είναι ακόμα ανοιχτό ακόμα και στον προνομιούχο βορρά. Και, παρά τη μεταβολή των οικονομικών συνθηκών, η ανησυχία δεν έχει υποχωρήσει. Όσο για τα μέτρα αντιμετώπισης της, είναι ασθενικά και αφορούν ελάχιστες χώρες και δήμους.

Τα πρόσφατα στοιχεία δείχνουν ότι, από τα μέσα του 2024, οι κατασχέσεις κατοικιών λόγω αδυναμίας αποπληρωμής στεγαστικών δανείων αυξήθηκαν σε διάφορες χώρες της Ευρώπης αλλά η στεγαστική κρίση δεν έχει μία μόνο αιτία ούτε πλήττει όλους με τον ίδιο τρόπο.

Στην Ελλάδα συνδέεται άμεσα με την πίεση που δέχονται τα νοικοκυριά λόγω των μη εξυπηρετούμενων δανείων, με τις κατασχέσεις και τους πλειστηριασμούς οικιστικών ακινήτων να καταγράφουν σημαντική δραστηριότητα. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, το 41,8% των ελληνικών νοικοκυριών αντιμετωπίζει καθυστερήσεις στις πληρωμές του (πάγια έξοδα, ενοίκια ή δόσεις δανείων), ενώ ο δείκτης υπερβολικής στεγαστικής επιβάρυνσης στην Ελλάδα αγγίζει το 26,4%, όταν ο μέσος όρος στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι μόλις 7,7%!

• Διαβάστε: Στεγαστική κρίση / Ένας στους τρεις δίνει το 40% του εισοδήματός του στο ενοίκιο

Η ευρωπαϊκή αντίφαση και το δικαίωμα στη στέγαση

Η νομική έννοια της έξωσης περιλαμβάνει διαφορετικές περιπτώσεις. Μπορεί να αφορά ιδιοκτήτες που χάνουν το σπίτι τους μετά τη λήψη στεγαστικού δανείου, ενοικιαστές που δεν καταβάλλουν το μίσθωμα ή δεν αποχωρούν μετά τη λήξη της μίσθωσης, αλλά και ανθρώπους που καταλαμβάνουν ακίνητο χωρίς νόμιμο τίτλο.

Και στις τρεις περιπτώσεις, ωστόσο, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι το ίδιο: η αναγκαστική απομάκρυνση από την κατοικία. Η εφαρμογή των κανόνων του αστικού δικαίου δεν αναιρεί το κοινωνικό ζήτημα που ανακύπτει όταν ένας άνθρωπος βρίσκεται χωρίς στέγη, όπως έχουν αναδείξει τα κινήματα για το δικαίωμα στη στέγαση.

Οι εξώσεις είναι πλέον ένα ευρωπαϊκό φαινόμενο από τον νότο έως τον βορρά της γηραιάς ηπείρου. Έρευνα για την πρόληψη της αστεγίας στο πλαίσιο των εξώσεων καταγράφει αντίστοιχα προβλήματα σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, σε ορισμένες ωστόσο όπως η Ελλάδα, με μεγαλύτερη ένταση.

Ένας δείκτης του κινδύνου είναι η υπερχρέωση των νοικοκυριών λόγω στέγασης: όταν μια οικογένεια δαπανά πάνω από το 40% του εισοδήματός της για να καλύψει το κόστος κατοικίας, αυξάνεται η πιθανότητα να αδυνατεί να πληρώσει το στεγαστικό δάνειο ή το ενοίκιο.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat για το 2025, το ποσοστό των υπερχρεωμένων νοικοκυριών στις πόλεις ανέρχεται κατά μέσο όρο στο 9,6% στην Ευρωπαϊκή Ένωση, έναντι 8,2% στην Ισπανία. Σε χώρες όπως η Δανία και η Νορβηγία τα ποσοστά είναι σημαντικά υψηλότερα. Αντίστοιχα, στοιχεία του ΟΟΣΑ για το 2024 καταγράφουν υψηλά επίπεδα εξώσεων στη Δανία, τη Φινλανδία, το Ηνωμένο Βασίλειο και το Βέλγιο.

Η εικόνα αυτή αμφισβητεί την αντίληψη ότι οι χώρες του ευρωπαϊκού Βορρά έχουν λύσει το στεγαστικό πρόβλημα. Σε αρκετές από αυτές, η μακροχρόνια προτεραιότητα στην ενοικίαση αντί της ιδιοκατοίκησης συνδέεται με μια αγορά όπου η πρόσβαση στη στέγη εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τους ιδιοκτήτες ακινήτων. Η συγκέντρωση κατοικιών σε επενδυτικά κεφάλαια, ξένους αγοραστές και ιδιοκτήτες πολλαπλών ακινήτων ενισχύει την εξάρτηση των νοικοκυριών με χαμηλότερα εισοδήματα από την αγορά ενοικίου.

Στις μεσογειακές χώρες, η ευρύτερη διάδοση της ιδιοκατοίκησης λειτουργούσε επί δεκαετίες ως ανάχωμα απέναντι σε αυτή την εξάρτηση. Ωστόσο, η μη ικανότητα των νοικοκυριών να αποκτήσουν ή ακόμα και να διατηρήσουν στην ιδιοκτησία τους ένα σπίτι,  μεταβάλλει σταδιακά αυτό το μοντέλο.

Η ευθύνη του κράτους

Η έλλειψη προσιτής κατοικίας αποτυπώνεται και στις λίστες αναμονής για κοινωνική στέγαση στις χώρες που υπάρχει αυτή η δυνατότητα. Στην Καταλονία, σύμφωνα με τον ισπανικό τύπο, περισσότεροι από 105.000 άνθρωποι φέρονται να περιμένουν κοινωνική κατοικία, ενώ ο φορέας που διαχειρίζεται το υφιστάμενο απόθεμα αντιμετωπίζει σημαντικό οικονομικό χρέος.

• Διαβάστε: Μαδρίτη / Χιλιάδες στους δρόμους για την έξωση της Μαρικάρμεν – Η 87χρονη έγινε σύμβολο της στεγαστικής κρίσης

Το ζήτημα δεν εξαντλείται, επομένως, στη σύγκρουση ανάμεσα στα δικαιώματα ιδιοκτητών και ενοικιαστών. «Το κράτος οφείλει να δημιουργεί τις προϋποθέσεις ώστε οι πολίτες να μπορούν να εξασφαλίζουν κατοικία, αλλά και να αποτρέπει την εγκατάλειψη ανθρώπων που απειλούνται με έξωση χωρίς εναλλακτική λύση» όπως γράφει η ισπανική έκδοση του The Conversation.

Η ελληνική  κυβέρνηση όχι απλά δεν αντιμετωπίζει την κρίση, αλλά εξακολουθεί να παρεμβαίνει με πολιτικές που ενισχύουν τη συγκέντρωση ιδιοκτησίας σε λίγα χέρια προνομιούχων και ευνοούν το τραπεζικό σύστημα. Ένα από τα παραδείγματα, είναι το πρόγραμμα «Σπίτι μου 2» (χρηματοδότηση στεγαστικών δανείων), το οποίο έχει ως άμεσο αποτέλεσμα την αύξηση των τιμών πώλησης και ενοικίασης του συνολικού – ήδη ανεπαρκούς – οικιστικού αποθέματος.

Όπως έγραφε σε άρθρο της η Όλγα Νάσση στο tvxs «Η στεγαστική κρίση στην Ελλάδα αποτελεί αδιαμφισβήτητα μια κοινωνική έκτακτη ανάγκη, που απορρέει από τη δομική παθογένεια των νεοφιλελεύθερων και αγοραίων πολιτικών. Όπως προκύπτει και από την πρόσφατη ενδιάμεση έκθεση του ΙΝΕ-ΓΣΕΕ για την Οικονομία και την Απασχόληση 2024, η τάση είναι ανησυχητικά επιδεινούμενη. Το 2023, το 28,5% του πληθυσμού ζούσε σε νοικοκυριά όπου το στεγαστικό κόστος ξεπερνούσε το 40% του διαθέσιμου εισοδήματος – το υψηλότερο ποσοστό στην ΕΕ. Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι ότι για τα φτωχότερα νοικοκυριά το ποσοστό επιβάρυνσης έφτασε το 85,3%, έναντι 29,9% στην ΕΕ, υπογραμμίζοντας τη σοβαρότητα της ανισότητας και την ανάγκη για άμεσες λύσεις.

• Διαβάστε: Όλγα Νάσση / Ρήτρα στέγασης στις συλλογικές διαπραγματεύσεις

Η πρόσβαση στην κατοικία και τη στέγαση αποτελεί ένα κατοχυρωμένο δικαίωμα από το Διεθνές Σύμφωνο για τα Οικονομικά, Κοινωνικά και Πολιτιστικά Δικαιώματα, το οποίο έχει κυρωθεί και από την Ελλάδα. Ως εκ τούτου είναι θέμα Δικαίου και δικαιοσύνης. Η βιωσιμότητα της αγοράς κατοικίας είναι συνδεδεμένη με την προστασία των δικαιωμάτων και των εισοδημάτων των ευάλωτων και μεσαίων στρωμάτων».