Στην ελληνική μυθολογία, η Δήλος ήταν το νησί που περιπλανιόταν αόρατο στο Αιγαίο μέχρι τη στιγμή που ο Ποσειδώνας το στερέωσε στον βυθό, επιτρέποντας στη Λητώ να βρει καταφύγιο μακριά από την οργή της Ήρας και να φέρει στον κόσμο τα δίδυμα παιδιά του Δία, τον Απόλλωνα και την Άρτεμη.

Από «Άδηλος», δηλαδή αόρατη, μετατράπηκε σε «Δήλο», το ιερό νησί που έμελλε να αποτελέσει ένα από τα σημαντικότερα θρησκευτικά και εμπορικά κέντρα της αρχαιότητας.

Σήμερα, όμως, το ιστορικό αυτό νησί βρίσκεται αντιμέτωπο με μια διαφορετική απειλή, όπως τονίζει ρεπορτάζ της ΕΡΤ.

Σύμφωνα με τα επιστημονικά δεδομένα που ανέλυσε ο καθηγητής Φυσικών Καταστροφών Κωνσταντίνος Συνολάκης, η Δήλος βυθίζεται σταδιακά, με ρυθμό που φτάνει περίπου το ένα εκατοστό τον χρόνο, γεγονός που δημιουργεί σοβαρές ανησυχίες για το μέλλον του αρχαιολογικού της πλούτου.

Μελετώντας στοιχεία που καλύπτουν περίοδο περίπου έξι αιώνων, ο καθηγητής διαπίστωσε ότι ο συνδυασμός της ανόδου της στάθμης της θάλασσας και των γεωλογικών μεταβολών μεταβάλλει σταθερά το τοπίο του νησιού.

Οι μετρήσεις δείχνουν πως η θάλασσα προελαύνει αργά αλλά αδιάκοπα, κατακλύζοντας εκτάσεις που στο παρελθόν αποτελούσαν τμήμα της ξηράς.

Η εικόνα αυτή δεν αποτελεί θεωρητική εκτίμηση

Σε σημεία όπου σήμερα εκτείνεται η θάλασσα, κατά την αρχαιότητα υπήρχαν κατοικίες, εμπορικά καταστήματα και τμήματα της οργανωμένης πόλης, τα οποία με την πάροδο των αιώνων καλύφθηκαν από τα νερά.

Ακόμη μεγαλύτερη ανησυχία προκαλούν τα στοιχεία που αφορούν τις τεκτονικές καθιζήσεις του νησιού. Όπως επισημαίνει ο κ. Συνολάκης, η σταδιακή βύθιση της Δήλου δεν οφείλεται μόνο στην άνοδο της στάθμης της θάλασσας, αλλά και σε έντονες γεωλογικές διεργασίες που επηρεάζουν το ίδιο το έδαφος του νησιού.

Τα πιο απαισιόδοξα επιστημονικά σενάρια προβλέπουν ότι έως το τέλος του αιώνα περίπου 50 εκατοστά σημερινής ξηράς θα έχουν καλυφθεί από το νερό, ενώ ορισμένα μοντέλα εκτιμούν ότι η συνολική βύθιση μπορεί να φτάσει ακόμη και τα 90 εκατοστά.

Η σύγκριση με τη γειτονική Μύκονο είναι ενδεικτική: ενώ το κοσμοπολίτικο νησί υποχωρεί κατά περίπου δύο χιλιοστά τον χρόνο, η Δήλος βυθίζεται με πενταπλάσιο ρυθμό, αγγίζοντας το ένα εκατοστό ετησίως.

Στο πλαίσιο των εργασιών του Κτηματολογίου, τοποθετήθηκαν πέρυσι για πρώτη φορά ειδικοί σταθμοί μέτρησης στον αρχαιολογικό χώρο, οι οποίοι κατέγραψαν με ακρίβεια τις μεταβολές του εδάφους. Τα δεδομένα αυτά επιβεβαίωσαν τις σημαντικές αλλαγές που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη.

Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι η κατάσταση επιβαρύνεται και από την κλιματική αλλαγή. Οι ωκεανοί και οι θάλασσες απορροφούν τεράστιες ποσότητες θερμικής ενέργειας και, λόγω της ιδιότητας του νερού να θερμαίνεται και να ψύχεται αργά, η συσσωρευμένη αυτή θερμότητα παραμένει στο σύστημα για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα.

Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και αν το φαινόμενο του θερμοκηπίου περιοριζόταν δραστικά, οι συνέπειες που έχουν ήδη δρομολογηθεί δύσκολα θα αναστρέφονταν άμεσα.

Ως πιθανό μέτρο προστασίας, ο καθηγητής προτείνει την κατασκευή μικρών προστατευτικών τοιχίων στα πλέον ευάλωτα σημεία του νησιού, ώστε να περιοριστεί η διαβρωτική δράση της θάλασσας. Όπως τονίζει, ο κίνδυνος να βρεθούν σημαντικά αρχαιολογικά κατάλοιπα κάτω από το νερό ακόμη και μέσα στις επόμενες δύο δεκαετίες δεν μπορεί να αγνοηθεί.

Οι μετρήσεις που θα συνεχιστούν τα επόμενα χρόνια αναμένεται να αποσαφηνίσουν ποιο ποσοστό της καθίζησης οφείλεται στη γενικότερη άνοδο της στάθμης της θάλασσας και ποιο στις γεωλογικές διεργασίες που επηρεάζουν ειδικά τη Δήλο.

«Τα μνημεία πρέπει να προστατευθούν», σημειώνει χαρακτηριστικά ο κ. Συνολάκης, προσθέτοντας με δόση συμβολισμού ότι δύσκολα θα μας συγχωρούσαν η Άρτεμη και ο Απόλλωνας αν επιτρέπαμε να χαθεί η γενέτειρά τους.

Η απειλή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη διάσταση αν αναλογιστεί κανείς τη μυθολογική και ιστορική βαρύτητα του τόπου.

Στην αρχαία Ορτυγία, όπου σύμφωνα με τον Ομηρικό Ύμνο η Λητώ σταμάτησε πριν γεννήσει την Άρτεμη, η παράδοση συνδέει την απαρχή ενός από τους σημαντικότερους μύθους του ελληνικού κόσμου.

Σήμερα, όμως, το νησί που συνδέθηκε με τον θεό του φωτός κινδυνεύει να βυθιστεί σταδιακά κάτω από τα νερά, σε μια εξέλιξη που ούτε ο ίδιος ο «Αλεξίκακος» Απόλλωνας θα μπορούσε να αποτρέψει.

Ίσως, μάλιστα, ο μύθος της «Αδήλου» που αναδύθηκε από τη θάλασσα να αντανακλά βαθύτερες γεωλογικές μεταβολές που διαμόρφωσαν το Αιγαίο στο πέρασμα των χιλιετιών.

Κάποτε η περιοχή αποτελούσε ενιαία χερσαία έκταση, έως ότου η τήξη των παγετώνων ανύψωσε τη στάθμη της θάλασσας και οι κορυφές των βουνών μετατράπηκαν στα νησιά που γνωρίζουμε σήμερα.

Η ιστορία έχει δείξει ότι η θάλασσα μπορεί να καταπιεί ακόμη και ολόκληρες πόλεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η αρχαία Αλεξάνδρεια, όπου η άνοδος των υδάτων σε συνδυασμό με το ασταθές, κορεσμένο από νερό υπέδαφος οδήγησαν στην εξαφάνιση σημαντικών αστικών κέντρων, όπως η Θώνις-Ηράκλειον και η Κάνωπος.

Όταν ο Μέγας Αλέξανδρος ίδρυσε την Αλεξάνδρεια το 332 π.Χ., ο αρχιτέκτονας και πολεοδόμος Δεινοκράτης σχεδίασε μια πρότυπη πόλη με βάση το Ιπποδάμειο σύστημα, ενώ δημιούργησε και προηγμένες υποδομές υδροδότησης από τον Νείλο.

Ωστόσο, οι μεταγενέστερες παρεμβάσεις Ρωμαίων και Αράβων αλλοίωσαν το αρχικό δίκτυο, συμβάλλοντας μεταξύ άλλων στις καθιζήσεις που ακολούθησαν.

Η περίπτωση της Δήλου δείχνει ότι δεν απαιτείται ένας καταστροφικός σεισμός ή ένα τσουνάμι για να απειληθεί ένας μοναδικός αρχαιολογικός χώρος. Η φθορά μπορεί να είναι αργή, αθόρυβη και σταθερή.

Οι αρχαιολόγοι συνεχίζουν να φέρνουν στο φως τα μυστικά του παρελθόντος και να αγωνίζονται για τη διατήρησή τους. Ωστόσο, η διάσωση της Δήλου ίσως απαιτήσει στο μέλλον λύσεις αντίστοιχες με εκείνες που κάποτε οραματίστηκαν ο Δεινοκράτης και ο Ιππόδαμος.

Υπό το βάρος της κλιματικής αλλαγής και των γεωλογικών εξελίξεων, δεν αποκλείεται να χρειαστούν ακόμη πιο ριζικές παρεμβάσεις για την προστασία των αρχαίων ιερών. Άλλωστε, σημαντικά μνημεία του ελληνικού πολιτισμού, όπως ο περίφημος Βωμός της Περγάμου, μεταφέρθηκαν στο παρελθόν μακριά από τον τόπο τους χωρίς να απειλούνται από φυσικές καταστροφές.

Στην περίπτωση της Δήλου, το ερώτημα πλέον δεν αφορά μόνο την ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς, αλλά και την ίδια την επιβίωσή της απέναντι σε μια θάλασσα που ανεβαίνει αργά αλλά ασταμάτητα.