Ενας εξαιρετικός θεσμός που απειλείται από την κρίση στον ΣΥΡΙΖΑ, είναι τα ΑΣΚΙ (Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας). Τα ΑΣΚΙ, που έχουν τα γραφεία τους στο κτήριο στην πλατεία Κουμουνδούρου, επιτελούν τα τελευταία χρόνια μια υπερ- πολύτιμη υπηρεσία, προσφέροντας φυσική και ψηφιακή πρόσβαση σε χιλιάδες τεκμήρια για την πολιτική και κοινωνική ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας.

Πριν μερικές μέρες τα ΑΣΚΙ εξέδωσαν ένα τόμο για την πτώση των δικτατοριών στην Ελλάδα, την Πορτογαλία και την Ισπανία.

Με τη συμμετοχή ερευνητριών και ερευνητών που μελετούν τις τρεις χώρες της νότιας Ευρώπης, το βιβλίο – που διατίθεται δωρεάν, λεπτομέρειες στο τέλος- εξετάζει τα αυταρχικά καθεστώτα, τις μορφές αντίστασης, την πολιτική των μεταβάσεων, τον ρόλο της Αριστεράς και τις μακρόχρονες αποτυπώσεις του εκδημοκρατισμού στις εργασιακές σχέσεις, την αστυνόμευση, την ιδιότητα του πολίτη, την αποαποικιοποίηση, τη δημόσια μνήμη και την πολιτική κουλτούρα.

Ο Μάνος Αυγερίδης, διευθυντής των ΑΣΚΙ και συνεπιμελητής του τόμου έστειλε στο Tvxs το παρακάτω κείμενο:

Πενήντα χρόνια μετά την κατάρρευση των δικτατορικών καθεστώτων στην Ελλάδα, την Πορτογαλία και την Ισπανία, οι δημοκρατικές μεταβάσεις στη Νότια Ευρώπη εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο έντονου επιστημονικού ενδιαφέροντος αλλά και δημόσιου διαλόγου.

Οι πρόσφατοι επετειακοί εορτασμοί ανέδειξαν ότι η μετάβαση στη δημοκρατία δεν συνιστά ένα κλειστό κεφάλαιο του παρελθόντος. Αντίθετα, εξακολουθεί να τροφοδοτεί συζητήσεις γύρω από τη δημοκρατία, τα δικαιώματα, τη συλλογική μνήμη, την πολιτική βία και τις σύγχρονες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι ευρωπαϊκές κοινωνίες.

Ο συλλογικός τόμος Dictatorships and Democracies in Greece, Spain and Portugal: Transitions and their Legacies, Fifty Years On, σε επιμέλεια των Μάνου Αυγερίδη, Μάγδας Φυτίλη και Κωστή Κορνέτη, επιχειρεί να επανεξετάσει συγκριτικά τις τρεις μεγάλες δημοκρατικές μεταβάσεις της Νότιας Ευρώπης.

Αντί να προσεγγίζει τον εκδημοκρατισμό ως μια γραμμική και αναπόφευκτη πορεία από τον αυταρχισμό στη δημοκρατική «κανονικότητα», τον αντιμετωπίζει ως μια σύνθετη και μακρόχρονη διαδικασία, η οποία διαμορφώθηκε μέσα από κοινωνικές συγκρούσεις, πολιτικές διαπραγματεύσεις, θεσμικές συνέχειες και ανταγωνιστικές μνήμες.

Η δημοκρατία, με αυτή την οπτική, δεν παρουσιάζεται ως ένα οριστικά κατακτημένο καθεστώς, αλλά ως ένα ιστορικό και πολιτικό πεδίο που διαρκώς επαναπροσδιορίζεται.

Η έκδοση βασίζεται στις εργασίες του διεθνούς workshop «Dictatorships/Democracies: Political Transitions and the Left in Southern Europe», που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα στις 12-13 Νοεμβρίου 2024, με συνδιοργάνωση των Αρχείων Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ) και του ελληνικού γραφείου του Ιδρύματος Rosa Luxemburg Stiftung.

Το workshop συγκέντρωσε ιστορικούς, κοινωνικούς επιστήμονες και ερευνητές από την Ελλάδα, την Ισπανία και την Πορτογαλία, εγκαινιάζοντας μια ευρύτερη διεθνή πρωτοβουλία για τη συγκριτική μελέτη των δικτατοριών, των δημοκρατικών μεταβάσεων και των κληρονομιών τους στη Νότια Ευρώπη.

Ο διάλογος συνεχίστηκε τον Νοέμβριο του 2025 στη Μαδρίτη, με το διεθνές συνέδριο «Atado y Bien Atado. The End of Dictatorships in Southern Europe», που διοργάνωσαν από κοινού τα ΑΣΚΙ, τα γραφεία του Rosa Luxemburg Stiftung στην Αθήνα και τη Μαδρίτη και το ερευνητικό κέντρο MIRCo του Αυτόνομου Πανεπιστημίου της Μαδρίτης.

Το συνέδριο αποτέλεσε μέρος της ευρύτερης πολιτιστικής πρωτοβουλίας ¿Atado y Bien Atado? και πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του επίσημου επετειακού προγράμματος España en Libertad: 50 años, το οποίο συντόνισε η ισπανική κυβέρνηση για τα πενήντα χρόνια από την αποκατάσταση της δημοκρατίας στην Ισπανία.

Η έκδοση εντάσσεται σε μια ευρύτερη σειρά πρωτοβουλιών που ανέλαβαν τα ΑΣΚΙ με αφορμή τη συμπλήρωση πενήντα χρόνων της Τρίτης Ελληνικής Δημοκρατίας.

Παράλληλα με την παραπάνω διεθνή συνεργασία, τα ΑΣΚΙ ανέπτυξαν ένα πολυδιάστατο πρόγραμμα δημόσιας ιστορίας που περιλάμβανε, μεταξύ άλλων, τη μεγάλη έκθεση «1974 & 1944: Η Αθήνα γιορτάζει την ελευθερία της», σε συνδιοργάνωση με τον Δήμο Αθηναίων, καθώς και επιστημονικές εκδηλώσεις, δημόσιες συζητήσεις και εκπαιδευτικές δράσεις.

Μέσα από αυτές τις πρωτοβουλίες επιχείρησαν να συμβάλουν στον δημόσιο αναστοχασμό γύρω από τη δημοκρατική μετάβαση, αναδεικνύοντας τη σημασία της ιστορικής έρευνας και της δημόσιας ιστορίας για την κατανόηση των σύγχρονων δημοκρατικών προκλήσεων.

Ο τόμος οργανώνεται γύρω από τρεις μεγάλες θεματικές: τη λειτουργία των αυταρχικών καθεστώτων και τις μορφές αντίστασης που αναπτύχθηκαν απέναντί τους, τις πολιτικές και θεσμικές διαδικασίες της δημοκρατικής μετάβασης και, τέλος, τις μακροχρόνιες κοινωνικές, πολιτικές και πολιτισμικές κληρονομιές του εκδημοκρατισμού.

Η πρώτη ενότητα εξετάζει τις δικτατορίες όχι ως στατικά πολιτικά καθεστώτα αλλά ως δυναμικά συστήματα εξουσίας που μεταβάλλονται στον χρόνο, καθώς και τις διαφορετικές μορφές αντίστασης που αναπτύχθηκαν απέναντί τους.

Η Ainhoa Campos Posada ανασυνθέτει την εξέλιξη του φρανκικού καθεστώτος μέσα από τις μεταβολές των μηχανισμών καταστολής και των μορφών αντιπολίτευσης. Ο Πολυμέρης Βόγλης επανεξετάζει την έννοια της αντίστασης στη δικτατορία των συνταγματαρχών, αναδεικνύοντας τον καθοριστικό ρόλο των διεθνικών δικτύων αλληλεγγύης, των πολιτικών εξορίστων και των διασυνοριακών κυκλοφοριών ανθρώπων, ιδεών και υλικών.

Η Rita Luís φωτίζει τον ρόλο της τηλεόρασης στην Ισπανία και την Πορτογαλία ως πεδίου όπου συνυπήρξαν ο εκσυγχρονισμός, η μαζική κουλτούρα και οι στρατηγικές κρατικού ελέγχου, ενώ ο Luís Trindade προσεγγίζει τις βαθιές κοινωνικές μεταβολές της μεταπολεμικής Πορτογαλίας μέσα από τον κινηματογράφο, τη μουσική, τη διαφήμιση και άλλες εκφράσεις της λαϊκής κουλτούρας.

Η δεύτερη ενότητα επικεντρώνεται στις ίδιες τις διαδικασίες της μετάβασης και στα πολιτικά και θεσμικά διλήμματα που συνόδευσαν την οικοδόμηση των νέων δημοκρατικών καθεστώτων.

Ο Antonio Muñoz Sánchez εντάσσει τις μεταβάσεις της Ιβηρικής στο ευρύτερο ευρωπαϊκό και διεθνές πλαίσιο, υπογραμμίζοντας ότι ο εκδημοκρατισμός δεν μπορεί να ερμηνευθεί αποκλειστικά ως εσωτερική υπόθεση κάθε κράτους.

Η Μάγδα Φυτίλη συγκρίνει τις στρατηγικές των κομμουνιστικών κομμάτων στην Ελλάδα, την Ισπανία και την Πορτογαλία, δείχνοντας ότι, παρά τις διαφορετικές ιστορικές τους διαδρομές, διαμόρφωσαν αντίστοιχες πρακτικές πολιτικής διαχείρισης και συμμετοχής στη δημοκρατική μετάβαση.

Ο Diego Palacios Cerezales εξετάζει τη μεταρρύθμιση των σωμάτων ασφαλείας στην Ισπανία και την Πορτογαλία, χρησιμοποιώντας την αστυνόμευση ως προνομιακό πεδίο για να αναδείξει τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει κάθε δημοκρατία όταν καλείται να μετασχηματίσει κρατικούς μηχανισμούς οι οποίοι είχαν διαμορφωθεί στο πλαίσιο αυταρχικών καθεστώτων.

Η τρίτη ενότητα μεταφέρει τη συζήτηση στις μακροχρόνιες συνέπειες των μεταβάσεων και στον τρόπο με τον οποίο αυτές εξακολουθούν να επηρεάζουν τις σύγχρονες δημοκρατίες.

Η Katerina Labrinou αναλύει την περιορισμένη δημοκρατικοποίηση του ελληνικού συνδικαλιστικού κινήματος μετά το 1974, επισημαίνοντας ότι σημαντικές δομές εξάρτησης από το κράτος και το κομματικό σύστημα διατηρήθηκαν και στη μεταπολιτευτική περίοδο.

Ο Μάνος Αυγερίδης προσεγγίζει την εθνική συμφιλίωση στην Ελλάδα ως μια μακρά και ανοιχτή διαδικασία εκδημοκρατισμού, εξετάζοντας πώς η νομιμοποίηση της Αριστεράς, ο επαναπατρισμός των πολιτικών προσφύγων, η αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης και οι πολιτικές της μνήμης διεύρυναν σταδιακά τα όρια της δημοκρατικής κοινότητας, χωρίς όμως να εξαλείψουν νέες μορφές αποκλεισμού και νέες σιωπές.

Τέλος, ο Miguel Cardina αναδεικνύει τη στενή σχέση ανάμεσα στην Επανάσταση των Γαριφάλων και την αποαποικιοποίηση, διερευνώντας τον τρόπο με τον οποίο οι μνήμες της αποικιοκρατίας, του αποικιακού πολέμου και του ρατσισμού εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο πολιτικής αντιπαράθεσης στη σημερινή Πορτογαλία.

Παρά τις διαφορετικές ιστορικές διαδρομές των τριών χωρών –μια επανάσταση στην Πορτογαλία, μια διαπραγματευμένη «από τα πάνω» μετάβαση στην Ισπανία και μια ταχεία αποκατάσταση της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας στην Ελλάδα–, οι συμβολές του τόμου αναδεικνύουν κοινά ερωτήματα σχετικά με τη συγκρότηση της δημοκρατικής νομιμοποίησης, τη διαχείριση της κρατικής συνέχειας, τον ρόλο των κοινωνικών κινημάτων, τη διεύρυνση των δικαιωμάτων και τη διαμόρφωση της συλλογικής μνήμης.

Η συγκριτική προσέγγιση δεν επιδιώκει να κατατάξει τις μεταβάσεις σε «επιτυχημένες» ή «αποτυχημένες», αλλά να κατανοήσει τις διαφορετικές διαδρομές μέσα από τις οποίες συγκροτήθηκαν οι δημοκρατίες της Νότιας Ευρώπης και να αναδείξει τόσο τις αποκλίσεις όσο και τις συγκλίσεις τους.

Σε μια περίοδο κατά την οποία η άνοδος της ακροδεξιάς, η αμφισβήτηση των δημοκρατικών θεσμών και οι συγκρούσεις γύρω από την ιστορική μνήμη επαναφέρουν με ένταση ερωτήματα για το παρόν και το μέλλον της δημοκρατίας, ο τόμος υπενθυμίζει ότι η ιστορική έρευνα δεν αποτελεί μόνο μέσο κατανόησης του παρελθόντος.

Αποτελεί ταυτόχρονα εργαλείο δημόσιου διαλόγου και δημοκρατικού αναστοχασμού, συμβάλλοντας στην κατανόηση των προκλήσεων που αντιμετωπίζουν σήμερα οι ευρωπαϊκές κοινωνίες.

Το βιβλίο διατίθεται δωρεάν. Μπορείτε να το παραλάβετε από τα γραφεία των ΑΣΚΙ (Δευτέρα & Παρασκευή 10.00-14.00 & Τετάρτη 12.00-18.30, Πλατεία Ελευθερίας 1, Αθήνα, τηλ.: 2103223062). Από Σεπτέμβρη η έκδοση θα είναι διαθέσιμη και ψηφιακά από την ιστοσελίδα των ΑΣΚΙ.