Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί έρευνα επιστημονικής ομάδας που μελετάει τους λόγους που οι άνθρωποι τείνουν να κινούνται αριστερόστροφα, καθώς όλα τα πειράματα και οι υποθέσεις που διατύπωσαν, απέτυχαν και δεν κατέληξαν σε κάποια πειστική απάντηση.

Το 2020, εν μέσω της πανδημίας COVID-19, μελετήθηκε από μία επιστημονική ομάδα ένα παράδοξο πρακτικό ερώτημα. Πώς κινούνται οι άνθρωποι σε έναν κλειστό χώρο όταν τους ζητηθεί να κρατούν αποστάσεις μεταξύ τους; Παρακολουθώντας ξανά και ξανά σχετικά βίντεο, παρατηρήθηκε κάτι παράξενο.

Σχεδόν κάθε συμμετέχων περπατούσε σε κύκλους που στρέφονταν προς την ίδια κατεύθυνση, πάντα αριστερόστροφα. Ακόμη πιο παράξενο ήταν το γεγονός ότι κανείς τους δεν φαινόταν να έχει αντιληφθεί ότι το έκανε.

Η παρατήρηση αυτή οδήγησε σε μια πενταετή έρευνα προκειμένου να μελετηθεί γιατί οι άνθρωποι κινούνται ασυναίσθητα με αυτόν τον τρόπο, η οποία δημοσιεύτηκε στο The Conversation.

Το ίδιο το φαινόμενο είναι εύκολο να περιγραφεί. Αν ένα πλήθος αφεθεί να κινηθεί ελεύθερα μέσα σε έναν κλειστό χώρο, σταδιακά θα αρχίσει να περιστρέφεται σχεδόν πάντα προς τα αριστερά. Κανείς δεν κατευθύνει αυτή την κίνηση. Κανείς δεν την αποφασίζει.

Για έναν Φυσικό, αυτό μοιάζει με κλασικό παράδειγμα «αναδυόμενης συμπεριφοράς», δηλαδή ενός συλλογικού μοτίβου που προκύπτει μέσα από αμέτρητες μικρές αλληλεπιδράσεις, είτε μεταξύ των ανθρώπων, είτε ανάμεσα στους ανθρώπους και το περιβάλλον τους.

Ο χώρος δεν καθόρισε το αποτέλεσμα

Η πρώτη «υποψία» αφορούσε την αλληλεπίδραση των ατόμων με τους τοίχους ενός χώρου. Μια παλαιότερη μελέτη στη νευροεπιστήμη είχε διαπιστώσει ότι οι δεξιόχειρες τείνουν να στρίβουν προς τα αριστερά, ενώ οι αριστερόχειρες προς τα δεξιά, μια λεπτή τάση που συνδέεται με μικρές διαφορές μεταξύ των δύο ημισφαιρίων του εγκεφάλου. Δεδομένου ότι η πλειονότητα του αρχικού δείγματος ήταν δεξιόχειρες, ήταν λογικό να γίνει η υπόθεση ότι η συλλογική κυκλική κίνηση δεν ήταν παρά το άθροισμα ατομικών προτιμήσεων, οι οποίες μετατρέπονταν σε κυκλική πορεία από τους τοίχους που τους περιέβαλλαν.

Για να ελεγχθεί αυτή η υπόθεση, σχεδιάστηκε ένα νέο πείραμα που ξεκινούσε πριν ακόμη συγκεντρωθεί το πλήθος στον χώρο. Οι εθελοντές περπατούσαν ένας-ένας κατευθείαν προς έναν τοίχο και καταγραφόταν προς ποια κατεύθυνση έστριβαν όταν έφταναν σε αυτόν.

Γνωρίζοντας την προτίμηση του καθενός, οι ερευνητές μπορούσαν στη συνέχεια να χωρίσουν τους συμμετέχοντες ανάλογα με αυτό το χαρακτηριστικό και να μελετήσουν τι θα συνέβαινε. Αν οι τοίχοι και η δεξιοχειρία ήταν η εξήγηση, μια ομάδα αριστερόχειρων ή ακόμη καλύτερα, μια ομάδα ανθρώπων που έστριβαν αποκλειστικά προς τα δεξιά, θα έπρεπε τελικά να αντιστρέψει την περιστροφή και να κινηθεί δεξιόστροφα. Αυτό δεν συνέβη ποτέ και η αριστερόστροφη τάση παρέμενε.

Ίσως, όμως, να ευθύνονταν οι ίδιοι οι τοίχοι για αυτή την τάση αλλαγής κατεύθυνσης. Για να διαπιστωθεί, το πείραμα μεταφέρθηκε σε εξωτερικό χώρο, σε μια πολύ μεγάλη ανοιχτή σχολική αυλή 3.000 τετραγωνικών μέτρων, χωρίς περιμετρικούς τοίχους όπου περισσότεροι από 100 έφηβοι αφέθηκαν να περπατήσουν χωρίς καμία καθοδήγηση. Η τάση αριστερής περιστροφής όχι μόνο παρέμεινε, αλλά έγινε ακόμη ισχυρότερη. Ήταν πλέον σαφές ότι δεν έφταιγε ο χώρος.

Δεν φταίει ούτε η κουλτούρα

Αυτό οδήγησε στην εξέταση του τρόπου με τον οποίο οι άνθρωποι αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. Όταν δύο πεζοί συναντιούνται πρόσωπο με πρόσωπο, ο καθένας κάνει στην άκρη, δημιουργώντας το γνωστό φαινόμενο σχηματισμού λωρίδων κίνησης.

Όμως η πλευρά προς την οποία επιλέγει κανείς να κινηθεί δεν είναι τυχαία και συνήθως καθορίζεται από την πλευρά του δρόμου στην οποία οδηγούν οι άνθρωποι. Στην Ισπανία, όπως και στην υπόλοιπη ηπειρωτική Ευρώπη, αποφεύγουμε τον άλλον κινούμενοι προς τα δεξιά, αφήνοντας χώρο στα αριστερά για τον άνθρωπο που έρχεται από την αντίθετη κατεύθυνση να κάνει το ίδιο.

Ίσως, η προέλευση της αριστερόστροφης κίνησης να μην ήταν τίποτα περισσότερο από μια εκδήλωση αυτού του φαινομένου. Αν οι πεζοί τείνουν να κάνουν στην άκρη προς τα δεξιά σε κάθε αλληλεπίδραση, θα καταλήξουν να περπατούν έχοντας τον τοίχο στα δεξιά τους κι έτσι θα κινούνται αριστερόστροφα. Αν αυτή η υπόθεση ήταν σωστή ωστόσο, ένα πλήθος στην Ιαπωνία θα έπρεπε να κινείται δεξιόστροφα, καθώς στην Ιαπωνία οι άνθρωποι οδηγούν και κάνουν στην άκρη προς τα αριστερά, ενώ ο σχηματισμός λωρίδων κίνησης πραγματοποιείται στην αντίθετη πλευρά από ό,τι στην Ισπανία.

Μετά από επικοινωνία με επιστήμονα από το Τόκιο και πειράματα που έγιναν εκεί, διαπιστώθηκε ότι το ιαπωνικό πλήθος κινήθηκε και αυτό αριστερόστροφα, επομένως και αυτή η υπόθεση «ναυάγησε».

Οι έρευνες στράφηκαν σε παιδιά προσχολικής ηλικίας, τα οποία μόλις είχαν αρχίσει να αφομοιώνουν τις συμβάσεις των ενηλίκων. Η αριστερόστροφη τάση ήταν η ισχυρότερη που μετρήθηκε οπουδήποτε.

Η απάντηση βρίσκεται μέσα μας;

Αν δεν ευθύνεται το περιβάλλον ή οι κοινωνικές συνήθειες, έμενε μόνο ένα καθαρά ατομικό χαρακτηριστικό, κάτι βαθιά ενσωματωμένο στον εγκέφαλο.

Για να εξεταστεί, ζητήθηκε από περισσότερους από 200 εθελοντές να περπατήσουν μόνοι τους, ένας-ένας, σε μια άδεια αίθουσα. Η σαφής πλειονότητα εξακολουθούσε να κινείται αριστερόστροφα.

Για δεκαετίες, ο οι επιστήμονες θεωρούσαν ότι συλλογικά μοτίβα όπως αυτό προκύπτουν από τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των ανθρώπων. Σε αυτή την περίπτωση, όμως, τα δεδομένα δείχνουν ακριβώς το αντίθετο, καθώς το μοτίβο υπάρχει ακόμη και σε ένα και μόνο άτομο που περπατάει μόνο του.

Και εδώ βρίσκεται η ειλικρινής απάντηση. Ακόμη δεν είναι γνωστό γιατί αυτή η τάση εμφανίζεται σε ατομικό επίπεδο. Αναζητήθηκε κάποια σχέση με τη δεξιοχειρία, το πόδι, το μάτι, το φύλο κ.ά., αλλά δεν βρέθηκε τίποτα. Μελέτες σε ανθρώπους που περπατούν με δεμένα μάτια, οι οποίοι τείνουν να αποκλίνουν προς τη μία πλευρά, υποδεικνύουν κάτι βαθύτερο, ίσως ανεπαίσθητες ασυμμετρίες στο εσωτερικό αυτί που μεταβάλλουν ελάχιστα την αίσθηση για το τι σημαίνει να κινούμαστε ευθεία.

Η ίδια κλίση προς τα αριστερά εμφανίζεται ακόμη και στα ζώα, για παράδειγμα στα κοπάδια ψαριών και στους σπειροειδείς σχηματισμούς των μυρμηγκιών-στρατιωτών.

Επομένως, η δύναμη που ωθεί έναν μοναχικό άνθρωπο προς τα αριστερά μπορεί τελικά να αποδειχθεί πολύ παλαιότερη και από την ίδια την ανθρωπότητα…