Τη λάτρεψα την Κορσική. Για τις ομορφιές και τη μουσική της, τους ανθρώπους, τα δασωμένα ψηλά βουνά, τις ερήμους και τις μυρουδιές της, τα ζωντανά και το χειμώνα χωριά, τις υπέροχες θάλασσες και τις τεράστιες παραλίες που συνεχίζουν πεισματικά να φιλοξενούν κανονικούς ανθρώπους, χωρίς μπιτσόμπαρα και ομπρελοκαθίσματα, χωρίς μουσικές να σου τρυπάνε τ’ αυτιά, χωρίς σαρδελοποιημένες πολυθρόνες ούτε τιμές να σου βγάζουν τα μάτια για μια πρώτη θέση στην ‘πίστα’.
Κι αναρωτιόμουνα ποιος να είναι ο τρόπος για να συνεχίζει ένας θαλασσινός τόπος να μένει εκτός άγριας ανάπτυξης. Είδα πολλά απειλητικά γκράφιτι κατά των προσπαθειών αλλοίωσης της φυσιογνωμίας του νησιού με τουριστικά μεγαθήρια δίπλα στα κοινά του τύπου ‘Γάλλοι έξω’. Εκ του αποτελέσματος φαίνεται πως λειτουργούν. Μα είναι οι απειλές με έρεισμα ο μόνος τρόπος;
Ναπολέων και Πάολι
Το νησί ξέρει και από απειλές και από ένοπλη πάλη που άλλοι την έλεγαν αγώνα για ανεξαρτησία και άλλοι τρομοκρατία. Και παλιά και πιο πρόσφατα. Τελευταία φορά στα φλογερά και αιματοβαμμένα χρόνια του τέλους του 20ου αιώνα, όταν οι Κορσικανοί ξαναβρίσκουν τη χαμένη περηφάνεια για τη γλώσσα τους, τον πολιτισμό, τη μουσική τους, την ίδια τους την ύπαρξη.
Όταν διεκδικούν διακριτή ταυτότητα και αυτοδιάθεση από τους Γάλλους που ήρθαν για να μείνουν με τη βοήθεια και του κορσικανού Ναπολέοντα που δεν είναι το αγαπημένο παιδί της Κορσικής, έστω κι αν πλήθος δρόμοι και τουριστικά μαγαζιά φέρουν το όνομά του.
Ο ήρωας των Κορσικανών είναι ο Πασκουάλε Πάολι, αυτός που τους χάρισε 14 χρόνια ανεξαρτησίας (1755-1769). Εμβληματική προσωπικότητα, άνθρωπος του Διαφωτισμού, πολιτικός και στρατιωτικός ηγέτης, ο Πάολι λευτέρωσε το νησί από τη γενοβέζικη κυριαρχία πολλών αιώνων.
Στα λίγα χρόνια που κράτησε η ανεξαρτησία, πρόλαβε να φτιάξει Σύνταγμα (που το συμβουλεύτηκαν Γάλλοι και Αμερικανοί όταν έκαναν στη συνέχεια τα δικά τους), πολλά σχολεία, πανεπιστήμιο, ναυτικό, μια καινούρια πόλη (το Ιλ Ρους) και, ίσως το πιο σπουδαίο, κατάφερε να κάνει την Κορσική ένα κράτος δικαίου, με κοινοβούλιο, δικαίωμα ψήφου σε όλους τους πάνω από 25 ετών (τους άντρες, εννοείται…), με δημοκρατία. Αλλά η άνοιξη δεν κράτησε πολύ.
Από την ίδρυση στη γαλλική κατάκτηση μέσω τραπεζικής κτήσης
Μέχρι τον 18ο αιώνα
Η Κορσική είναι Μεσόγειος, ένας τόπος φορτισμένος, με πολλαπλά στρώματα ιστορίας πάνω του. Πέρασαν πολλοί από αυτήν. Κάποιοι έμειναν για αιώνες, άλλοι τη ρήμαζαν και μετά έφευγαν. Η επίσημη ιστορία της Κορσικής αρχίζει το 560 πΧ, όταν Έλληνες από τη μικρασιατική Φώκαια φτάνουν εκεί και ιδρύουν την Αλάλια (σημερινή Αλέρια), στην ανατολική ακτή, την ίδια περίπου εποχή που ίδρυσαν και τη Μασσαλία στη νότια Γαλλία.
Όμως, μεγαλιθικά μνημεία, μεταξύ των οποίων και φαλλικά μενίρ στην ορεινή περιοχή της Σαρτέν, μαρτυρούν ανθρώπινη παρουσία και ακμή χιλιετίες νωρίτερα. Οι αρχαίοι Έλληνες, πριν την άφιξη των Φωκαέων, της είχαν δώσει το όνομα Κύρνος ή Σύρνος που ηχητικά παραπέμπει σε Σειρήνες και δημιουργεί υποψίες ότι ήταν το νησί των Σειρήνων (σα να αρχίζω να το πιστεύω με τόσες υπέροχες φωνές που βγαίνουν από το νησί). Κι επίσης, λέγεται πως οι Ηρακλείδες (γιοί του Ηρακλή), Κύρνος και Σάρδος, ίδρυσαν την Κορσική και Σαρδηνία, αντίστοιχα.
Μετά τους Φωκαείς, το νησί περνάει από τα χέρια των μεν στα χέρια των δε (και σε βανδαλισμούς τους). Ετρούσκοι, Καρχηδόνιοι, Ρωμαίοι (για έξι αιώνες), Βυζαντινοί (για δυο αιώνες), Βάνδαλοι, Οστρογότθοι, Λομβαρδοί, Σαρακηνοί, ένας κακός χαμός. Παίζει και ο Πάπας που κατά καιρούς χαρίζει το νησί όπου τον βολεύει.
Στη χαραυγή της δεύτερης χιλιετηρίδας το χαρίζει στους Πιζάνους (1090). Δυο αιώνες έμεινε υπό την κυριαρχία τους. Έφτασαν όμως για να χαρίσουν αέρα Τοσκάνης στη γλώσσα, στην κουζίνα, στον τρόπο ζωής, που πνέει ακόμη και σήμερα. Οι Γενοβέζοι που το διεκδικούσαν κι αυτοί από παλιά δεν κάθισαν φρόνιμοι.
Μετά από μια καθοριστική μάχη (1282), απόκτησαν τον έλεγχο του νησιού και με λίγα διαλείμματα, στρογγυλοκάθισαν για περίπου πέντε αιώνες. Οι βασιλείς της Αραγονίας (Ισπανία) για μεγάλο διάστημα αμφισβητούσαν τη νομιμότητα της εξουσίας των Γενοβέζων, καθότι ο Πάπας (άλλος αυτή τη φορά) είχε χαρίσει σε αυτούς Κορσική και Σαρδηνία μαζί (1297). Δεν τους βγήκε τελικά στους Ισπανούς και περιορίστηκαν στη Σαρδηνία.
Το 1453 δεν έπεσε μόνον η Κωνσταντινούπολη. Συνέβη και το εξής πρωτοφανές: η Κορσική παραχωρήθηκε σε ένα πιστωτικό ίδρυμα, την Τράπεζα του Αγίου Γεωργίου, με έδρα τη Γένοβα, κύριο πιστωτή της Δημοκρατίας της Γένοβας απέναντι στον οποίο είχε τεράστια χρέη.
Έμεινε σ’ αυτήν την περίεργη κατάσταση για έναν αιώνα μέχρις ότου έγινε φανερό ότι δεν ήταν διαχειρίσιμο το κόστος αντιμετώπισης των εξωτερικών και εσωτερικών εχθρών.
Τέτοιοι ήταν οι ντόπιοι και οι εξεγέρσεις τους εναντίον των σκληρών οικονομικών μέτρων που επέβαλε η Τράπεζα, οι πειρατές και οι επιδρομές τους, εξ αιτίας των οποίων η Δημοκρατία έσπειρε πύργους στο νησί για γρήγορο εντοπισμό και μεταφορά της πληροφορίας (πάνω από 100) και οι Γαλλικές και Οθωμανικές δυνάμεις, οι επιχειρήσεις των οποίων κατέληξαν στην κατοχή του νησιού από τους Γάλλους, για πρώτη φορά (1553), για πέντε χρόνια. Μετά την ανακατάληψή του, επεστράφη από την Τράπεζα στη Δημοκρατία (1567). Στα χρόνια αυτά, άρχισε να εξαπλώνεται η βεντέτα, η εκδίκηση για την προσβληθείσα τιμή, ένα σύστημα αυτοδικίας γνωστό στην Κρήτη, στη Μάνη και αλλού.
Τέρμα οι Ιταλοί, τώρα παίζουν οι δυτικοί
Οι εξεγέρσεις δεν σταμάτησαν. Νέος κύκλος ξεκινάει το 1729 που κράτησε πολύ με τους αγγλογάλλους να εμπλέκονται σ’ αυτόν, υποτίθεται υπέρ των Κορσικανών οι πρώτοι, υπέρ των Γενοβέζων οι δεύτεροι. Το 1755 έρχεται η ώρα της ανεξαρτησίας και του Πάολι, που μαζί με όλα τα άλλα που κατάφερε στα λίγα χρόνια εξουσίας του, ήταν και να περιορίσει τη βεντέτα.
Όμως η Γένοβα που έπνεε τα λοίσθια, κάλεσε τους Γάλλους να παίξουν παιχνίδι. Τους πούλησε τα δικαιώματά της επί του νησιού, αυτοί κέρδισαν και δυο καθοριστικές μάχες και πάει η ανεξαρτησία. Η Κορσική έγινε γαλλικό έδαφος στα 1769. Την ίδια χρονιά, ο Πάολι αναγκάστηκε να φύγει, στην Αγγλία, και γεννήθηκε ο Ναπολέων. Μεγάλωσε ως Κορσικανός εθνικιστής. Ο Πάολι ήταν το ίνδαλμά του.
Το ξέσπασμα της γαλλικής επανάστασης δημιούργησε νέες πραγματικότητες. Ο Πάολι επέστρεψε στο νησί. Επέστρεψε και ο νεαρός Ναπολέων, από μικρός στην ηπειρωτική Γαλλία και ήδη με επιτυχίες στον γαλλικό στρατό. Σταθερός στις απόψεις του, ο Πάολι θέλει την πλήρη ανεξαρτησία του νησιού και τείνει υπέρ της συμμαχίας με τη Βρεταννία.
Ο Ναπολέων έχει αλλάξει. Τώρα πιστεύει πως το μέλλον της Κορσικής είναι μέσα στη νέα γαλλική δημοκρατία. Το 1793 ξεσπάει τοπικός εμφύλιος. Ο Ναπολέων ηγείται της γαλλικής φρουράς υπερασπιζόμενος την παραμονή της Κορσικής υπό την επαναστατική κυβέρνηση της Γαλλίας. Όμως, οι υπεράριθμες δυνάμεις του Πάολι νικούν κατά κράτος. Οι Βοναπάρτηδες κατηγορούνται ως προδότες και συνεργάτες των Γάλλων.
Το σπίτι τους στο Αζαξιό καίγεται και λεηλατείται και όλη η οικογένεια καταφεύγουν ως πρόσφυγες στη Γαλλία. Ο Ναπολέων μεταμορφώνεται πλήρως από Κορσικανό εθνικιστή σε Γάλλο εθνικιστή.
Οι Βρετανοί που βοήθησαν τον Πάολι αποκτούν το πάνω χέρι. Δημιουργείται ένα βραχύβιο Κορσικο-Βρετανικό μόρφωμα εξουσίας που θα λήξει οριστικά το 1796, όταν ο Ναπολέων, μετά τις μεγάλες επιτυχίες του επί ιταλικού εδάφους, θα στείλει στρατεύματα στο νησί. Οι Βρετανικές δυνάμεις θα αποσυρθούν, ο Πάολι θα υποχρεωθεί σε μόνιμη εξορία, και η Γαλλία θα κλείσει οριστικά το κεφάλαιο της ανεξάρτητης Κορσικής.
Αργότερα, ως αυτοκράτωρ, ο Ναπολέων θα φροντίσει να κατασταλούν εν τη γενέσει τους οποιεσδήποτε αποσχιστικές κινήσεις και θα αδιαφορήσει πλήρως και εκδικητικά για την ανάπτυξη του νησιού. Είναι ειρωνεία της τύχης που μεγαλωμένος με εθνικιστικές ιδέες κατά της Γαλλίας, έδωσε με τη μεταστροφή του τη χαριστική βολή στην ανεξαρτησία της μικρής πατρίδας του.
Μόνο ένα διάλειμμα Ιταλογερμανικής κατοχής (1942-1943) υπήρξε έκτοτε, παρά τις προσπάθειες του Μουσολίνι να την ενσωματώσει. Μάλιστα ήταν η πρώτη περιοχή της Γαλλίας που απελευθερώθηκε. Όμως δε νιώθεις Γαλλία στην Κορσική. Είναι μήπως επειδή δεν το νιώθουν ούτε οι Κορσικανοί ούτε οι Γάλλοι;
Κάτι νέο γεννιέται
Μέχρι το 1970, η Κορσική δεν ήταν κάτι παραπάνω από μια περιοχή της Γαλλίας και οι ενσωματωμένοι Κορσικανοί, απλώς φτωχοί πολίτες της. Με τη γλώσσα τους απαγορευμένη, μιλούσαν γαλλικά και τραγουδούσαν στις πόλεις τα μονοφωνικά τραγούδια της μητέρας Γαλλίας, αυτοί με την τόσο πλούσια πολυφωνική παράδοση.
Σε λιγότερο από τριάντα χρόνια, όλο αυτό είχε αλλάξει. Μοχλός ήταν το κίνημα Riacquistu που σημαίνει κατά λέξη επανάκτηση (του πολιτισμού τους που είχαν εξαφανίσει οι Γάλλοι). Ήταν η αναζήτηση παλιών αξιών και η επαναβίωση της παράδοσης που οδήγησαν στη διεκδίκηση ταυτότητας, γλώσσας, πολιτισμού, χαμένης περηφάνιας όπως και των ανύπαρκτων μέχρι τότε δικαιωμάτων και στο τέλος και ανεξαρτησίας.
Μέσα από αυτό αναδείχθηκαν και σε σημαντικό βαθμό εφευρέθηκαν στοιχεία που θα έκαναν την Κορσική μοναδική -διαφορετική όχι μόνο από την Γαλλία, αλλά και από άλλους, κυρίως αυτούς που στο παρελθόν την είχαν κατακτήσει, όπως η Ιταλία μέσω των παλαιών δυνάμεων της Πίζας και της Γένοβας. Η κορσικάνικη ταυτότητα είναι πια αυταπόδεικτη. Είναι άγνωστο όμως πόσο άσβεστος είναι ακόμη ο αδικαίωτος πόθος της ανεξαρτησίας.
Και Έλληνες στην Κορσική
Στεφανοπουλαίοι και Βοναπάρτηδες
Και η Ελλάδα που τη βρίσκεις παντού είχε και εκεί έντονη την παρουσία της, πολύ μετά τον αρχικό εποικισμό του νησιού. Σε τέτοιο βαθμό που μερικοί ισχυρίζονται ότι ο Ναπολέων ήταν ελληνικής καταγωγής, με το όνομα της οικογένειά του (Βοναπάρτη) να έχει προέλθει από μεταγλώττιση των Καλόμερων (Μπουοναπάρτε), μανιάτικης οικογένειας, παρακλάδι των Στεφανοπουλαίων.
Αλήθεια ή όχι, είναι πάντως σίγουρο ότι η οικογένεια Βοναπάρτη διατηρούσε εξαιρετικές σχέσεις με τους Στεφανοπουλαίους της Κορσικής, ότι ο Δημήτριος Στεφανόπουλος έγινε ο κηδεμόνας του Ναπολέοντα, ενόσω ο τελευταίος βρισκόταν στη στρατιωτική σχολή του Παρισιού, κι ότι η πρώτη πραγματεία που εκεί έγραψε ο Ναπολέων ήταν το «Απομνημονεύματα περί της αγωγής των νέων Μανιατών».
Οι Στεφανοπουλαίοι και μαζί τους άλλοι και από άλλα μέρη, καμιά εφτακοσαριά συνολικά, με το φόβο βεντέτας και Οθωμανών, έφυγαν από το Οίτυλο το 1676, μετά από ειδικές συμφωνίες με τους Γενοβέζους.
Οι τελευταίοι θεώρησαν πως οι πάντα ετοιμοπόλεμοι Μανιάτες θα μπορούσαν να συνδράμουν στην καταστολή των εξεγέρσεων των άλλων ετοιμοπόλεμων, των Κορσικανών, και τους έδωσαν την άδεια να εγκατασταθούν εκεί.
Βασικοί όροι για την ολοκλήρωση των συμφωνιών ήταν η υποταγή στον Πάπα και οι στρατιωτικές υπηρεσίες στη Γένοβα, χωρίς όμως τη δυνατότητα εκστρατείας εναντίον των Τούρκων υπό τη σημαία της. Δεν μπορούσαν να κάνουν πολλά οι Έλληνες και τους αποδέχτηκαν. Πήγαν στη δυτική πλευρά της Κορσικής, στην Παομία, εκεί όπου βρίσκονταν πολλά εγκαταλειμμένα σπίτια.
Καρζές ή Καργκέζε
Τόπος, μυρουδιές και έθιμα,ακόμη και η βεντέτα, θύμιζαν πατρίδα. Αλλά δεν τους καλοδέχτηκαν τους νεοφερμένους οι ντόπιοι που τους έβλεπαν να απλώνονται στη δική τους γη. Εναντιώθηκαν ακόμη περισσότερο αργότερα, όταν οι Έλληνες δεν πήραν το μέρος τους στην εξέγερση του 1729 παραμένοντας πιστοί στους Γενοβέζους.
Οι περισσότεροι άποικοι πήραν τότε των ομματιών τους -κάποιοι για πολύ μακριά, οι περισσότεροι για την πρωτεύουσα, το Αιάκειο. Εκεί υπάρχει και μια εκκλησία γνωστή ως το παρεκκλήσι των Ελλήνων. Η κατάσταση μεταξύ των δύο κοινοτήτων στην πόλη δεν ήταν η καλύτερη και αρκετοί μετανάστευσαν και πάλι αλλού.
Όμως οι Γάλλοι που στο μεταξύ είχαν αποκτήσει τον έλεγχο του νησιού τους βοήθησαν να φτιάξουν το δικό τους χωριό, το Καρζές, όπου και εγκαταστάθηκαν το 1775, έναν αιώνα μετά την άφιξή τους στην Κορσική. Το χωριό με τις υπέροχες θέες είναι ίσως το μοναδικό στην Κορσική που δημιουργήθηκε βάσει σχεδίου.
Όμως, δεν ήταν ήρεμη η ζωή ούτε εκεί. Σταδιακά η κοινότητα μειώθηκε κι αυτή που απέμεινε ενσωματώθηκε πλήρως, χάνοντας τη γλώσσα και τα άλλα διακριτά χαρακτηριστικά της. Βοήθησε και η καθολική εκκλησία σε αυτό με τη συστηματική προσπάθεια εκλατινισμού της κοινότητας.
Μπορεί στις φλέβες των κατοίκων να κυλάει μανιάτικο αίμα, αλλά η ελληνικότητα έχει γίνει μουσειακό παρελθόν που το θυμίζουν μόνο εκκλησίες, μερικές ελληνικές επιγραφές κι ονόματα δρόμων. Καρζές και Οίτυλο είναι από το 1990 αδελφοποιημένα.
Βιβλιογραφία (κύριες πηγές)
https://ikee.lib.auth.gr/record/109464/files/gri-2008-1924.pdf [Σταυρούση Αναστασία]
https://eaals.gr/archives/5848
https://www.corsica.co.uk/guide/history?source=guide
https://www.france.fr/en/destination/corsica/
https://www.thethinkingtraveller.com/blog/history-of-corsica
https://www.britannica.com/place/Corsica
Wikipedia
FΒ σελίδα, People of CORSICA (παλιές φωτογραφίες)
