Πριν εμφανιστούν οίκοι μόδας, πασαρέλες, περιοδικά και τάσεις που αλλάζουν κάθε σεζόν, υπήρχε ήδη κάτι που μοιάζει εκπληκτικά με αυτό που σήμερα αποκαλούμε μόδα. Ο άνθρωπος είχε αρχίσει να επιλέγει πώς θα παρουσιάσει το σώμα του στους άλλους. Να το βάφει, να το στολίζει, να το καλύπτει και, κυρίως, να συνδυάζει τα στοιχεία της εμφάνισής του με τρόπους που έλεγαν κάτι για την ταυτότητα και τη θέση του στην κοινωνία.

Η μόδα, επομένως, δεν είναι απλώς προϊόν της βιομηχανίας ή της καταναλωτικής κοινωνίας. Οι αρχαιολόγοι αναζητούν τις απαρχές της χιλιάδες χρόνια πριν, μέσα από τα ίχνη που άφησαν πίσω τους οι προϊστορικές κοινωνίες, σύμφωνα με ανάλυση στο The Conversation.

Τα πρώτα ενδύματα πιθανότατα εμφανίστηκαν πριν από περισσότερα από 700.000 χρόνια, κυρίως ως προστασία από το κρύο. Περίπου 400.000 χρόνια πριν, διαφορετικοί ανθρώπινοι πληθυσμοί άρχισαν να χρησιμοποιούν συστηματικά κόκκινες χρωστικές, ιδιαίτερα ώχρα, για να μεταβάλλουν την εμφάνιση του σώματός τους. Και πριν από περίπου 160.000 χρόνια εμφανίζονται στην Αφρική τα πρώτα κοσμήματα από διάτρητα κοχύλια.

Δεν μπορούμε, βέβαια, να μιλήσουμε ακόμη για «μόδα» με τη σύγχρονη έννοια. Η χρήση ενός συγκεκριμένου κοσμήματος ή μιας βαφής μπορεί να δήλωνε την ένταξη σε μια ομάδα, μια κοινωνική θέση ή μια συγκεκριμένη ταυτότητα. Όπως συμβαίνει με μια στρατιωτική στολή ή ένα επαγγελματικό έμβλημα σήμερα, οι επιλογές μπορεί να ήταν αυστηρά καθορισμένες και να άφηναν ελάχιστο χώρο για προσωπική έκφραση.

Κάπου εδώ βρίσκεται όμως μια κρίσιμη αλλαγή: η στιγμή που το ανθρώπινο σώμα μετατρέπεται σταδιακά σε μέσο επικοινωνίας.

Όταν το σώμα έγινε μήνυμα

Η υπόθεση αυτή δεν στηρίζεται μόνο στα αρχαιολογικά ευρήματα. Μια έρευνα με τη χρήση λειτουργικής μαγνητικής τομογραφίας έδειξε ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος αντιμετωπίζει τα στολίδια του σώματος ως φορείς κοινωνικών πληροφοριών.

Όταν οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να αποδώσουν κοινωνικό κύρος σε πρόσωπα που έφεραν σχέδια στο σώμα και κοσμήματα, ενεργοποιήθηκαν περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με την αναγνώριση προσώπων, την αξιολόγηση κοινωνικών πληροφοριών και τη μνήμη.

Ενεργοποιήθηκε μάλιστα και περιοχή που συνδέεται συνήθως με την επεξεργασία της γλώσσας. Με άλλα λόγια, ο εγκέφαλος φαίνεται να «διαβάζει» τα στολίδια σαν σημάδια που μεταφέρουν σύνθετα μηνύματα.

Αυτό σημαίνει ότι η ανάγκη να επικοινωνούμε μέσα από την εμφάνισή μας δεν είναι καθόλου σύγχρονη επινόηση.

Με την πάροδο των χιλιετιών, η τεχνολογία του ενδύματος εξελίχθηκε. Περίπου πριν από 40.000 χρόνια εμφανίζονται στην Ανατολική Ασία βελόνες με οπή, ενώ στην Ευρώπη χρησιμοποιούνται περίπου από το 26.000 π.Χ. Οι νέες τεχνικές επιτρέπουν την κατασκευή πολυεπίπεδων ενδυμάτων, αλλά και το ράψιμο χαντρών και άλλων διακοσμητικών στοιχείων πάνω στα ρούχα.

Το ένδυμα παύει έτσι να είναι απλώς ένα «κάλυμμα» απέναντι στο κρύο. Γίνεται μέρος της κοινωνικής εικόνας του ανθρώπου.

Από την ομάδα στο άτομο

Η στιγμή της εμφάνισης αυτού που σήμερα αποκαλούμε μόδα έρχεται πολύ αργότερα.

Από την Παλαιολιθική περίοδο, περίπου πριν από 45.000 χρόνια, διαφορετικές ευρωπαϊκές κοινότητες χρησιμοποιούν για χιλιάδες χρόνια παρόμοιους τύπους χαντρών, κατασκευασμένων από δόντια ζώων, κοχύλια, βράχους ή ελεφαντόδοντο. Πρόκειται για κοινές αισθητικές παραδόσεις.

Πριν από περίπου 34.000 χρόνια, όμως, οι ταφές αρχίζουν να αποκαλύπτουν κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον: άνθρωποι της ίδιας κοινότητας ακολουθούν κοινές διακοσμητικές συμβάσεις, αλλά διαφοροποιούνται στον τρόπο με τον οποίο επιλέγουν, συνδυάζουν και τοποθετούν τα κοσμήματά τους.

Αυτό ακριβώς είναι ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της μόδας: υπάρχουν κοινοί κανόνες, αλλά ταυτόχρονα υπάρχει χώρος για προσωπική επιλογή.

Η τάση γίνεται ακόμη πιο εμφανής στη Μεσολιθική περίοδο, πριν από περίπου 8.000 χρόνια, και στις πρώτες αγροτικές κοινωνίες της Νεολιθικής περιόδου, περίπου 6.000 χρόνια πριν. Τα αρχαιολογικά ευρήματα δείχνουν ανθρώπους που συνδυάζουν τοπικά κατασκευασμένα αντικείμενα, με υλικά που έχουν μεταφερθεί από εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά. Τα ίδια στοιχεία μπορούν να συναρμολογηθούν με διαφορετικούς τρόπους, δημιουργώντας διαφορετικές εικόνες.

Αυτό που σήμερα θα ονομάζαμε «προσωπικό στιλ» έχει ήδη κάνει την εμφάνισή του.

Η μόδα ως γλώσσα

Η ανακάλυψη αυτή αλλάζει και τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τη μόδα. Δεν είναι απλώς μια επιφανειακή ανθρώπινη συνήθεια ούτε ένα δημιούργημα της σύγχρονης κατανάλωσης. Είναι ένας τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι έμαθαν να επικοινωνούν, να δηλώνουν την ταυτότητά τους και να διαφοροποιούνται μέσα στις κοινότητές τους.

Η εμφάνιση λειτουργεί σαν μια γλώσσα πριν ακόμη υπάρξουν οι σύγχρονες μορφές γραφής και επικοινωνίας. Ένα κόσμημα, μια βαφή, ένα ύφασμα ή ο τρόπος με τον οποίο φοριέται ένα ρούχο μπορούν να μεταφέρουν πληροφορίες για το ποιος είσαι, πού ανήκεις και πώς θέλεις να σε βλέπουν οι άλλοι.

Η σύγχρονη βιομηχανία έχει μετατρέψει την επιθυμία για αλλαγή και διαφοροποίηση σε έναν τεράστιο οικονομικό μηχανισμό. Όμως η βαθύτερη ανάγκη είναι πολύ παλαιότερη.

Πολύ πριν ο άνθρωπος αγοράσει το επόμενο «must have» της σεζόν, είχε ήδη μάθει κάτι θεμελιώδες, ότι το σώμα του μπορεί να γίνει μήνυμα.

Η κατανόηση αυτής της ιστορίας έχει σημασία και σήμερα. Μας επιτρέπει να ξεχωρίσουμε μια βαθιά ριζωμένη ανθρώπινη ανάγκη —την έκφραση της ταυτότητας μέσω της εμφάνισης— από το σύγχρονο μοντέλο υπερκατανάλωσης.