Νέα μόδα έχει αρχίσει να εξαπλώνεται στον κόσμο με τις λεγόμενες «dopamine apps», εφαρμογές στις οποίες παραγγέλνεις πράγματα που δεν σου έρχονται ποτέ.

Παρ’ όλα αυτά, εκατομμύρια χρήστες επιλέγουν συνειδητά εφαρμογές που προσομοιώνουν αγορές και παραγγελίες χωρίς να ολοκληρώνεται καμία συναλλαγή.

Η νέα αυτή ψηφιακή τάση, γνωστή ως «dopamine apps», υπόσχεται την αίσθηση της ικανοποίησης χωρίς πραγματικό κόστος, αλλά εγείρει και ερωτήματα για τις επιπτώσεις της στη συμπεριφορά των χρηστών και στη συλλογή προσωπικών δεδομένων.

Γιατί οι χρήστες παραγγέλνουν κάτι που δεν θα παραλάβουν ποτέ

Το ερώτημα είναι προφανές: γιατί κάποιος να αφιερώσει χρόνο σε εφαρμογές ή ιστοσελίδες που έχουν σχεδιαστεί ώστε να μη στέλνουν ποτέ το προϊόν που «αγοράζει»;

Η απάντηση βρίσκεται στη ντοπαμίνη, τη χημική ουσία του εγκεφάλου που σχετίζεται με την ανταμοιβή και την ευχαρίστηση.

Οι περισσότερες από αυτές τις εφαρμογές είναι δωρεάν και επιτρέπουν στους χρήστες να «αγοράζουν» φαγητό, ρούχα ή άλλα προϊόντα χωρίς κανένα πραγματικό οικονομικό κόστος.

Ωστόσο, ακόμη και όταν δεν πληρώνει κανείς χρήματα, υπάρχουν πιθανοί κίνδυνοι, όπως η συλλογή δεδομένων που μπορούν να αξιοποιηθούν από διαφημιστές για πιο στοχευμένες διαφημίσεις.

Από τη Νότια Κορέα σε όλο τον κόσμο

Το FoodNeverComes αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα δωρεάν εφαρμογής και ιστοσελίδας που προσομοιώνει υπηρεσία διανομής φαγητού και χρηματοδοτείται μέσω διαφημίσεων.

Υπάρχουν όμως και άλλες αντίστοιχες πλατφόρμες.

Το Dopamine Shop, επίσης δωρεάν και με διαφημίσεις, λειτουργεί ως ένα εικονικό ηλεκτρονικό κατάστημα. Οι χρήστες μπορούν να περιηγηθούν σε προϊόντα που κυμαίνονται από μια πέτρα-κατοικίδιο αξίας 99 σεντς έως… τη Σελήνη, η οποία «πωλείται» για 99 εκατομμύρια δολάρια. Γεμίζουν το καλάθι τους, αλλά δεν ζητούνται ποτέ στοιχεία πληρωμής, δεν ολοκληρώνεται καμία αγορά και φυσικά τίποτα δεν αποστέλλεται.

Υπάρχουν ακόμη και εφαρμογές που προσομοιώνουν το κάπνισμα, όπως το No Smoke Zone, γνωστό και ως Virtual Smoke, το οποίο περιγράφεται ως μια ρεαλιστική προσομοίωση τσιγάρου που επιτρέπει στον χρήστη να απολαμβάνει την εικόνα, την αίσθηση και τη χαλάρωση του καπνίσματος, χωρίς νικοτίνη ή άλλες βλαβερές συνέπειες.

Οι πλατφόρμες αυτές είναι πλέον γνωστές ως «dopamine apps» ή «dopamine sites».

Αν και η τάση ξεκίνησε στη Νότια Κορέα, το Dopamine Shop ανήκει και αναπτύσσεται από τη Fenwick Holdings LLC, ένα μικρό ανεξάρτητο στούντιο στις Ηνωμένες Πολιτείες, γεγονός που δείχνει ότι το συγκεκριμένο είδος εφαρμογών εξαπλώνεται διεθνώς.

Γιατί προκαλούν ευχαρίστηση

Η ντοπαμίνη είναι ένας ισχυρός νευροδιαβιβαστής και νευρορυθμιστής, ο οποίος μεταφέρει χημικά σήματα στον εγκέφαλο και επηρεάζει τη λειτουργία του.

Παίζει καθοριστικό ρόλο στην κινητοποίηση προς την επίτευξη στόχων και βοηθά τον εγκέφαλο να μαθαίνει ποιες ενέργειες οδηγούν σε θετικά αποτελέσματα.

Οι εφαρμογές αυτού του τύπου ενεργοποιούν τρία βασικά στάδια της εμπειρίας:

• την προσμονή («ίσως βρω κάτι ενδιαφέρον»),
• την επιλογή («εγώ αποφασίζω τι θα διαλέξω»),
• και την επιβεβαίωση («η παραγγελία μου ολοκληρώθηκε»).

Το μόνο στάδιο που απουσιάζει σε σχέση με μια πραγματική αγορά είναι η παραλαβή του προϊόντος.

Η ίδια αίσθηση υπήρχε και πριν

Πριν ακόμη εμφανιστούν αυτές οι εφαρμογές, αρκετοί άνθρωποι είχαν ανακαλύψει ότι μπορούσαν να βιώσουν ένα παρόμοιο αίσθημα ικανοποίησης δημιουργώντας λίστες επιθυμιών ή γεμίζοντας το ηλεκτρονικό καλάθι αγορών χωρίς να ολοκληρώνουν ποτέ την αγορά.

Αντίστοιχα, κάποιος μπορεί να δημιουργήσει πίνακες στο Pinterest με το σπίτι των ονείρων του χωρίς να το κατασκευάσει ποτέ ή να σχεδιάσει τις ιδανικές διακοπές του μέσω εφαρμογών ταξιδιωτικού σχεδιασμού χωρίς να κάνει κράτηση.

Θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως «πύλη» για άλλες συμπεριφορές;

Το ερώτημα που τίθεται είναι αν η προσποίηση παραγγελίας φαγητού, οι εικονικές αγορές ή ακόμη και το «εικονικό κάπνισμα» μπορεί να έχουν αρνητικές συνέπειες.

Οι συγκεκριμένες εφαρμογές είναι σχετικά νέες και δεν υπάρχουν ακόμη εξειδικευμένες επιστημονικές έρευνες που να εξετάζουν κατά πόσο λειτουργούν ως «συμπεριφορές-πύλη» (gateway behaviours), δηλαδή ως συμπεριφορές που αυξάνουν την πιθανότητα εμφάνισης άλλων, πραγματικών συμπεριφορών στο μέλλον.

Ωστόσο, αντίστοιχα φαινόμενα έχουν μελετηθεί εκτενώς στους τομείς των τυχερών παιχνιδιών και των ηλεκτρονικών παιχνιδιών, όπου έχουν διατυπωθεί ανησυχίες, ιδιαίτερα επειδή οι εφαρμογές αυτές αξιοποιούν στοιχεία παιχνιδοποίησης (gamification).

Τι δείχνουν οι έρευνες

Μελέτη του 2014, στην οποία συμμετείχαν 409 άτομα που έπαιζαν παιχνίδια κοινωνικού καζίνο χωρίς να έχουν παίξει ποτέ διαδικτυακά τυχερά παιχνίδια με πραγματικά χρήματα, έδειξε ότι έξι μήνες αργότερα περίπου το 26% είχε περάσει στον πραγματικό διαδικτυακό τζόγο.

Έρευνα του 2016 σε 521 χρήστες κοινωνικών καζίνο διαπίστωσε ότι το 19% δήλωσε πως ξεκίνησε να παίζει με πραγματικά χρήματα εξαιτίας της προηγούμενης εμπειρίας του με τα εικονικά παιχνίδια.

Παράλληλα, μελέτη του 2018 σε 1.178 Γερμανούς εφήβους ηλικίας 11 έως 19 ετών κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η ενασχόληση με προσομοιωμένα τυχερά παιχνίδια προέβλεπε αυξημένη πιθανότητα συμμετοχής σε πραγματικό τζόγο έναν χρόνο αργότερα.

Τα «δωρεάν» apps και τα δεδομένα σας

Η γνωστή φράση «δεν υπάρχει δωρεάν γεύμα» φαίνεται να ισχύει και στην περίπτωση των εφαρμογών αυτών.

Παρότι η χρήση τους δεν κοστίζει χρήματα, οι επιλογές των χρηστών μπορεί να αποδειχθούν ιδιαίτερα πολύτιμες για τους διαφημιστές.

Οι δωρεάν εφαρμογές βασίζονται συνήθως στα διαφημιστικά έσοδα. Πολλές χρησιμοποιούν το Google AdSense, το οποίο αξιοποιεί τα γνωστά cookies – μικρά αρχεία κειμένου που αποθηκεύονται στον φυλλομετρητή του χρήστη και καταγράφουν τη διαδικτυακή του δραστηριότητα.

Με αυτόν τον τρόπο, διαφημιστικές εταιρείες, μεταξύ των οποίων και η Google, μπορούν να εμφανίζουν πιο στοχευμένες διαφημίσεις, με βάση τις προτιμήσεις και το ιστορικό περιήγησης του χρήστη.

Έτσι, αν «αγοράσετε» ένα εικονικό μπουφάν ή παραγγείλετε ψεύτικα τάκος μέσω μιας τέτοιας εφαρμογής, δεν θα πρέπει να σας εκπλήξει αν στη συνέχεια αρχίσετε να βλέπετε περισσότερες διαφημίσεις για τα πραγματικά προϊόντα.