Η καθημερινή σκηνή ενός μικρού παιδιού που ξεσπάει σε οργή όταν του αφαιρείται το iPad – με κλάματα, φωνές και έντονη αντίδραση – ίσως να είναι οικεία σε πολλούς γονείς. Το περιστατικό αυτό δεν αποτελεί απλώς μια τυχαία παιδική μικρο-κρίση, αλλά αντικατοπτρίζει έναν βαθύτερο και συνεχώς εντεινόμενο κοινωνικό και επιστημονικό διάλογο: Πώς επηρεάζει τα παιδιά μας ο χρόνος μπροστά στην οθόνη;

Για δεκαετίες, η σχέση των παιδιών με την τεχνολογία έχει αποτελέσει αντικείμενο έντονου προβληματισμού. Η ανησυχία των γονέων για τα κινητά τηλέφωνα, τα tablets και τα video games έχει εδραιωθεί σε μεγάλο βαθμό λόγω ανησυχητικών τίτλων ειδήσεων, προειδοποιήσεων από γνωστούς επιστήμονες και μαρτυριών από γονείς που βλέπουν τα παιδιά τους να αλλάζουν συμπεριφορά, όπως γράφει το BBC σε εκτενές ρεπορτάζ.

Η ίδια η ύπαρξη του iPad ως μέσου απασχόλησης ενός μικρού παιδιού φέρνει στο προσκήνιο ένα ηθικό δίλημμα: είναι αυτό ένα σύγχρονο εργαλείο ή μια εθιστική παγίδα; Η αμηχανία και η ενοχή της μητέρας που αναγκάστηκε να τραβήξει απότομα τη συσκευή από το παιδί της θυμίζει σε πολλούς γονείς τις δικές τους εσωτερικές διαμάχες μεταξύ ευκολίας και υπευθυνότητας.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ακόμα και οι «πατέρες» της τεχνολογίας, όπως ο Στιβ Τζομπς και ο Μπιλ Γκέιτς, φέρονται να επέβαλαν αυστηρούς περιορισμούς στα δικά τους παιδιά όσον αφορά τη χρήση οθονών. Ο Τζομπς, ιδρυτής της Apple και αρχιτέκτονας του iPad, φημίζεται ότι απαγόρευε στα παιδιά του την πρόσβαση σε αυτό. Ομοίως, ο Γκέιτς έχει δηλώσει ότι περιόριζε την πρόσβαση των παιδιών του στην τεχνολογία.

Η κοινωνία έχει συχνά συνδέσει τον χρόνο οθόνης με μια σειρά από προβλήματα: αύξηση της κατάθλιψης στους νέους, διαταραχές συμπεριφοράς, ακόμα και στέρηση ύπνου.

Τι λένε οι ειδικοί

Η διακεκριμένη νευροεπιστήμονας Βαρώνη Σούζαν Γκρίνφιλντ έχει επανειλημμένα προειδοποιήσει για τις επιπτώσεις των οθονών στον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο των εφήβων. Μάλιστα, το 2013 είχε συγκρίνει τις επιπτώσεις του χρόνου οθόνης με τις πρώτες μέρες της κλιματικής αλλαγής – μια σιωπηλή, αλλά ριζική μεταμόρφωση που αγνοούνταν επικίνδυνα.

Ωστόσο, ορισμένοι επιστήμονες θεωρούν ότι αυτή η ρητορική μπορεί να είναι υπερβολική και ενδεχομένως παραπλανητική. Ένα άρθρο στο British Medical Journal αμφισβήτησε την εγκυρότητα των ισχυρισμών της Γκρίνφιλντ, υποστηρίζοντας ότι δεν στηρίζονται σε αντικειμενικά επιστημονικά δεδομένα και πιθανόν να παραπλανούν γονείς και κοινό.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο καθηγητής ψυχολογίας Πιτ Έτσελς από το Bath Spa University παίζει πρωταγωνιστικό ρόλο στον αναθεωρητικό διάλογο. Μέσα από το βιβλίο του Unlocked: The Real Science of Screen Time, ο Έτσελς υποστηρίζει ότι οι περισσότεροι ισχυρισμοί για τις αρνητικές συνέπειες του χρόνου οθόνης δεν στηρίζονται σε αδιάσειστα επιστημονικά στοιχεία. «Τα συγκεκριμένα επιστημονικά δεδομένα που να υποστηρίζουν τις ιστορίες τρόμου γύρω από τον χρόνο οθόνης απλώς δεν υπάρχουν», δηλώνει χαρακτηριστικά.

Η άποψη αυτή ενισχύεται και από έρευνα της Αμερικανικής Ψυχολογικής Εταιρείας του 2021, στην οποία συμμετείχαν 14 ερευνητές από πανεπιστήμια του κόσμου. Αναλύοντας 33 μελέτες από το 2015 έως το 2019, κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η χρήση οθονών – είτε πρόκειται για smartphones, κοινωνικά δίκτυα ή βιντεοπαιχνίδια – έχει ελάχιστη επίδραση σε προβλήματα ψυχικής υγείας.

Ένα από τα βασικά προβλήματα στην επιστημονική μελέτη του θέματος, όπως επισημαίνει ο Έτσελς, είναι η εξάρτηση από την αυτοαναφορά. Δηλαδή, οι νέοι καλούνται να εκτιμήσουν μόνοι τους τον χρόνο που αφιέρωσαν στην οθόνη και να περιγράψουν πώς ένιωσαν. Αυτή η μέθοδος, ωστόσο, είναι ευάλωτη σε σφάλματα μνήμης, υποκειμενικότητα και κοινωνική επιθυμητότητα.

Ο Έτσελς εφιστά επίσης την προσοχή στον κίνδυνο παρερμηνείας των συσχετίσεων: δύο φαινόμενα μπορεί να συμβαίνουν ταυτόχρονα χωρίς το ένα να προκαλεί το άλλο. Αναφέρει χαρακτηριστικά το παράδειγμα της αύξησης των πωλήσεων παγωτών και των συμπτωμάτων καρκίνου του δέρματος το καλοκαίρι — και τα δύο σχετίζονται με τις θερμοκρασίες, αλλά όχι μεταξύ τους.

Ένα άλλο σημαντικό εύρημα προέκυψε από μελέτη που πραγματοποιήθηκε με τη συνδρομή ενός γενικού ιατρού. Ο γιατρός παρατήρησε ότι όλο και περισσότεροι νέοι ασθενείς παρουσίαζαν συμπτώματα κατάθλιψης και άγχους, ενώ ταυτόχρονα χρησιμοποιούσαν εντατικά τα smartphones στην αίθουσα αναμονής. Ωστόσο, η μελέτη αποκάλυψε πως ο βασικός παράγοντας που ευθυνόταν για τα προβλήματα ψυχικής υγείας ήταν η μοναξιά, όχι η χρήση της οθόνης από μόνη της.

«Δεν είναι όλες οι μορφές έκθεσης στις οθόνες ίδιες»

Η φύση του χρόνου οθόνης είναι επίσης κρίσιμη. Ο Έτσελς τονίζει ότι δεν είναι όλες οι μορφές έκθεσης στις οθόνες ίδιες: υπάρχει διαφορά μεταξύ εκπαιδευτικής χρήσης, κοινωνικής αλληλεπίδρασης και «doomscrolling» — της ατελείωτης κατανάλωσης αρνητικών ειδήσεων. Το πλαίσιο, το περιεχόμενο και η ψυχολογική κατάσταση του χρήστη καθορίζουν τη συνολική εμπειρία.

Μια εκτεταμένη έρευνα που συνδυάζει 11.500 εγκεφαλικές απεικονίσεις παιδιών ηλικίας 9 έως 12 ετών με αξιολογήσεις ψυχικής υγείας και αναφορές για τη χρήση οθόνης δεν βρήκε καμία συσχέτιση μεταξύ του χρόνου οθόνης και ψυχολογικών ή γνωστικών προβλημάτων.

Αντιθέτως, ο καθηγητής Άντριου Πριμπούλσκι του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, που επέβλεψε τη μελέτη, υποστηρίζει ότι τα βιντεοπαιχνίδια και τα κοινωνικά δίκτυα μπορούν να βελτιώσουν την ευημερία των παιδιών.

Ο καθηγητής Κρις Τσέιμπερς από το Πανεπιστήμιο του Κάρντιφ συνοψίζει εύστοχα: «Αν το γνωστικό μας σύστημα ήταν τόσο εύθραυστο ώστε να καταρρέει από περιβαλλοντικές αλλαγές, δεν θα είχαμε επιβιώσει ως είδος».

Παρόλα αυτά, κανείς δεν υποτιμά τους πραγματικούς κινδύνους που ελλοχεύουν στο ψηφιακό περιβάλλον, όπως το grooming, η έκθεση σε ακατάλληλο περιεχόμενο και η διαδικτυακή παρενόχληση. Ο Πριμπούλσκι εκφράζει επιφυλάξεις απέναντι στις απόπειρες ολικής απαγόρευσης των συσκευών ή των κοινωνικών μέσων, καθώς φοβάται μήπως καταστούν ελκυστικότερες λόγω της απαγόρευσης – το φαινόμενο του «απαγορευμένου καρπού».

Ωστόσο, άλλοι ειδικοί, όπως η καθηγήτρια Τζιν Τουέντζ από το Πανεπιστήμιο San Diego State, εκφράζουν αντίθετη άποψη. Μετά από έρευνες για την αύξηση της κατάθλιψης στους Αμερικανούς εφήβους, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το μόνο κοινό χαρακτηριστικό ήταν η χρήση των κοινωνικών μέσων και των smartphones. Θεωρεί ότι η απομάκρυνση των παιδιών από τα τηλέφωνα μέχρι τα 16 είναι αυτονόητη: «Οι εγκέφαλοι των παιδιών είναι πιο ώριμοι στα 16 και το κοινωνικό τους περιβάλλον πιο σταθερό», δηλώνει.

Πρόσφατες μελέτες, όπως μια δανέζικη του 2024 με συμμετοχή 181 παιδιών, έδειξαν ότι ο περιορισμός της χρήσης οθόνης σε 3 ώρες την εβδομάδα βελτίωσε την ψυχολογική κατάσταση και την κοινωνική συμπεριφορά. Αντίστοιχα, βρετανική μελέτη συνέδεσε την αυξημένη χρήση κοινωνικών μέσων με υψηλότερα επίπεδα κατάθλιψης στα κορίτσια.

Ο Έτσελς, ωστόσο, διατηρεί επιφυλάξεις, τονίζοντας ότι η ίδια η διαδικασία της μάθησης αλλάζει τον εγκέφαλο. «Αν οι οθόνες άλλαζαν πραγματικά τον εγκέφαλο με αρνητικό τρόπο, θα το βλέπαμε ξεκάθαρα στα μεγάλα δεδομένα. Αλλά δεν το βλέπουμε», επισημαίνει.

Η παιδίατρος Τζένι Ραντέσκι υπογραμμίζει ότι η συζήτηση γύρω από τον χρόνο οθόνης συχνά οδηγεί σε ενοχές και κριτική αντί για ορθολογική ενημέρωση. «Ο λόγος γίνεται όλο και πιο επικριτικός μεταξύ γονέων, και αυτό αποτελεί πρόβλημα», λέει.

Η επίσημη καθοδήγηση παραμένει ασαφής. Ούτε η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής ούτε το Βασιλικό Κολέγιο Παιδιατρικής και Παιδικής Υγείας του Ηνωμένου Βασιλείου δίνουν συγκεκριμένα χρονικά όρια. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας συστήνει καθόλου χρόνο οθόνης για παιδιά κάτω του ενός έτους και μέχρι μία ώρα την ημέρα για παιδιά κάτω των τεσσάρων.

Με την τεχνολογία να εξελίσσεται σε ραγδαίους ρυθμούς — από τα γυαλιά επαυξημένης πραγματικότητας μέχρι τα AI chatbots — η κοινωνία βρίσκεται αντιμέτωπη με το ερώτημα: Τι σημαίνει να προετοιμάζουμε τα παιδιά για το μέλλον; Το να τα κρατάμε μακριά από την τεχνολογία μπορεί να τα αφήσει απροετοίμαστα, αλλά η ανεξέλεγκτη έκθεση ενδέχεται να εγκυμονεί κινδύνους που η επιστήμη δεν έχει ακόμα πλήρως αναδείξει.

Σε κάθε περίπτωση, η ανάγκη για περισσότερη, ποιοτικότερη και πιο αντικειμενική επιστημονική έρευνα είναι επιτακτική. Οι αποφάσεις που λαμβάνουμε τώρα για τα παιδιά μας ενδέχεται να καθορίσουν την ψυχική τους υγεία, την κοινωνική τους ένταξη και την τεχνολογική τους επάρκεια στις δεκαετίες που έρχονται.