Για τους ανθρώπους είναι πανηγύρι. Μουσική, παρέες, χορός, φωνές, ποτήρια που σηκώνονται, γνώριμα πρόσωπα που συναντιούνται ξανά. Μια ολόκληρη κοινότητα συγκεντρώνεται γύρω από ένα έθιμο που κουβαλά μνήμες πολλών γενεών.

Μέσα σε αυτή την εικόνα βρίσκεται και ένα άλογο. Στέκεται ανάμεσα σε δεκάδες ή εκατοντάδες ανθρώπους. Γύρω του σώματα κινούνται, χέρια απλώνονται, μουσικές δυναμώνουν, άνθρωποι φωνάζουν, κινητά σηκώνονται για μια φωτογραφία ή ένα βίντεο. Στη ράχη του κάθεται ένας αναβάτης. Γύρω από τα πόδια του περνούν άνθρωποι.

Και το πανηγύρι συνεχίζεται.

Η εικόνα είναι τόσο γνώριμη στα πανηγύρια της Λέσβου, ώστε το άλογο μοιάζει σχεδόν οργανικό κομμάτι της γιορτής. Όπως η μουσική, το φαγητό, ο χορός, οι παρέες. Μόνο που κάτω από τη σέλα υπάρχει ένα έμβιο ον. Ένα πλάσμα με αισθήσεις, φόβο, ανάγκη για ασφάλεια και δικά του όρια. Και ίσως εκεί ακριβώς χρειάζεται να σταθεί η ματιά μας.

Το πανηγύρι από το ύψος του αλόγου

Ο άνθρωπος γνωρίζει πού βρίσκεται. Καταλαβαίνει τον θόρυβο γύρω του. Αναγνωρίζει τη μουσική ως μουσική, τις φωνές ως έκφραση χαράς, το πλήθος ως μέρος μιας γιορτής.

Το άλογο βιώνει διαφορετικά το ίδιο περιβάλλον. Ως ζώο με έντονα ανεπτυγμένη αντίδραση φυγής, βρίσκεται διαρκώς σε επαγρύπνηση απέναντι σε όσα συμβαίνουν γύρω του.

Οι ξαφνικοί ήχοι, οι απότομες κινήσεις, η στενή προσέγγιση ανθρώπων, η πίεση ενός πλήθους και η αδυναμία ελεύθερης απομάκρυνσης μπορούν να λειτουργήσουν ως πηγές στρες.

Το σώμα του μιλάει πριν φτάσει στην έντονη αντίδραση. Η θέση των αυτιών, η ένταση των μυών, οι κινήσεις της ουράς, η στάση του κεφαλιού, η προσπάθεια απομάκρυνσης, η ανησυχία αποτελούν τρόπους με τους οποίους ένα άλογο εκφράζει τη δυσφορία του. Για όποιον κοιτάζει ένα πανηγύρι ως θέαμα, αυτές οι λεπτομέρειες χάνονται εύκολα μέσα στη γενική εικόνα. Η κάμερα συνήθως ακολουθεί τον αναβάτη. Ίσως ήρθε η στιγμή να κοιτάξει το άλογο.

Η παράδοση μέσα από τα μάτια εκείνου που τη σηκώνει

Τα άλογα κατέχουν ιδιαίτερη θέση στην ιστορία της Λέσβου. Συνδέθηκαν με την αγροτική ζωή, τις μετακινήσεις, την εργασία και την κοινωνική ζωή του νησιού. Η παρουσία τους στα πανηγύρια έφτασε μέχρι σήμερα μέσα από αυτή τη μακρά σχέση ανθρώπου και ζώου.

Ακριβώς αυτή η ιστορική σχέση γεννά μια ακόμη μεγαλύτερη υποχρέωση φροντίδας. Η αγάπη για ένα ζώο αποκτά πραγματικό περιεχόμενο όταν λαμβάνει υπόψη τις ανάγκες του ίδιου του ζώου και όχι μόνο όσα συμβολίζει για εμάς. Γιατί ένας άνθρωπος μπορεί να αισθάνεται υπερηφάνεια πάνω στη ράχη ενός αλόγου. Μπορεί να συνδέει αυτή τη στιγμή με τον πατέρα ή τον παππού του. Μπορεί να βλέπει στο ζώο ένα κομμάτι της οικογενειακής και τοπικής του ταυτότητας.

Το άλογο, όμως, βιώνει το παρόν. Τον θόρυβο εκείνης της στιγμής. Την πίεση εκείνου του πλήθους. Το χέρι που κρατά τα ηνία. Την απόσταση που έχει στη διάθεσή του για να κινηθεί. Η παράδοση αποτελεί ανθρώπινη έννοια. Η ευζωία αποτελεί καθημερινή, σωματική εμπειρία του ζώου. Κι όταν οι δύο αυτές πραγματικότητες συναντώνται, την ευθύνη της επιλογής την έχει πάντοτε ο άνθρωπος.

Η υπακοή ενός ζώου συχνά παρερμηνεύεται ως αποδοχή

Ένα από τα πιο δύσκολα σημεία στη σχέση μας με τα ζώα βρίσκεται στην τάση μας να ερμηνεύουμε τη συμπεριφορά τους με ανθρώπινους όρους. Ένα άλογο που παραμένει στη θέση του μπορεί εύκολα να χαρακτηριστεί «ήρεμο». Ένα άλογο που έχει συνηθίσει συγκεκριμένα ερεθίσματα μπορεί να παρουσιάζεται ως «εκπαιδευμένο». Ένα ζώο που υπακούει στον αναβάτη του μπορεί να θεωρηθεί πρόθυμος συμμετέχων.

Η ευζωία όμως απαιτεί πολύ περισσότερα από την απουσία μιας θεαματικής αντίδρασης. Απαιτεί να εξετάζουμε τη σωματική και ψυχική κατάσταση του ζώου, το περιβάλλον στο οποίο το τοποθετούμε, τη δυνατότητα να εκφράσει φυσικές συμπεριφορές, την έκθεσή του σε φόβο και στρες και τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος ανταποκρίνεται στα σημάδια που εκείνο εκπέμπει. Ένα ζώο μπορεί να υπομένει μια κατάσταση χωρίς η κατάσταση αυτή να υπηρετεί την ευζωία του. Αυτή η διάκριση έχει τεράστια σημασία.

Γιατί η φιλοζωία αρχίζει ακριβώς στο σημείο όπου σταματάμε να ρωτάμε μόνο «μπορεί να το κάνει;» και αρχίζουμε να ρωτάμε «γιατί χρειάζεται να το κάνει;».

Ποιος χρειάζεται το άλογο μέσα στο πλήθος;

Αυτό ίσως είναι το πιο απλό και ταυτόχρονα το πιο δύσκολο ερώτημα. Ποια ανάγκη του ζώου εξυπηρετεί η παρουσία του μέσα σε ένα πανηγύρι; Η απάντηση βρίσκεται προφανώς στην πλευρά των ανθρώπων. Εμείς θέλουμε την εικόνα. Εμείς θέλουμε τη συνέχεια του εθίμου. Εμείς συνδέουμε το άλογο με την ιστορία του τόπου. Εμείς απολαμβάνουμε το θέαμα. Κι επομένως η ηθική ευθύνη βρίσκεται επίσης σε εμάς.

Η σύγχρονη φιλοζωική αντίληψη προχωρά πέρα από την αποφυγή της άμεσης κακοποίησης. Ρωτά τι ποιότητα ζωής προσφέρουμε στα ζώα που έχουμε υπό τη φροντίδα μας. Ρωτά αν μια ανθρώπινη επιθυμία αρκεί για να δικαιολογήσει την έκθεσή τους σε στρες, φόβο ή κίνδυνο. Και κυρίως μας καλεί να εγκαταλείψουμε μια βαθιά ριζωμένη ιδέα: ότι κάθε ζώο που βρίσκεται στην κατοχή μας βρίσκεται αυτομάτως και στη διάθεσή μας.

Ένα τρομαγμένο άλογο παραμένει πρώτα απ’ όλα ένα τρομαγμένο ζώο

Υπάρχει ακόμη μία πλευρά που αφορά άμεσα και την ανθρώπινη ασφάλεια. Ένα άλογο είναι ένα μεγάλο και εξαιρετικά δυνατό ζώο. Όταν φοβηθεί έντονα και επιχειρήσει να απομακρυνθεί, η αντίδρασή του μπορεί να εξελιχθεί μέσα σε δευτερόλεπτα. Σε έναν ανοιχτό χώρο υπάρχει περιθώριο κίνησης. Μέσα σε ένα πυκνό πλήθος, οι επιλογές περιορίζονται δραματικά. Τότε ο κίνδυνος μοιράζεται σε όλους. Στο ίδιο το άλογο. Στον αναβάτη. Στον άνθρωπο που στέκεται δίπλα του. Στο παιδί που βρίσκεται χαμηλά, σχεδόν στο ύψος των ποδιών του. Στους ανθρώπους που βρίσκονται μπροστά στην κατεύθυνση προς την οποία το ζώο θα προσπαθήσει ενστικτωδώς να κινηθεί.

Η ευζωία των ζώων και η προστασία των ανθρώπων συναντώνται εδώ στο ίδιο ακριβώς σημείο. Όσο περισσότερο σεβόμαστε τη φύση και τα όρια ενός ζώου, τόσο ασφαλέστερο γίνεται το περιβάλλον και για τους ανθρώπους γύρω του.

Η παράδοση έχει ήδη αλλάξει αμέτρητες φορές

Στις συζητήσεις γύρω από παλιά έθιμα εμφανίζεται συχνά ένας φόβος ότι κάθε αλλαγή αφαιρεί κάτι από την ταυτότητα ενός τόπου. Η ιστορία δείχνει το αντίθετο. Οι παραδόσεις επιβιώνουν επειδή μετασχηματίζονται. Προσαρμόζονται στις κοινωνίες που τις κληρονομούν. Κρατούν κάποια στοιχεία, αφήνουν άλλα πίσω, αποκτούν καινούργια.

Κάθε γενιά αποφασίζει, συνειδητά ή ασυνείδητα, ποιο κομμάτι του παρελθόντος αξίζει να μεταφέρει στο μέλλον. Κάποτε η σχέση ανθρώπου και αλόγου είχε έντονα χρηστικό χαρακτήρα. Το ζώο αποτελούσε μέσο μετακίνησης, εργαλείο αγροτικής εργασίας, αναγκαίο κομμάτι της καθημερινής επιβίωσης. Σήμερα αυτή η σχέση έχει αλλάξει δραματικά.

Μαζί της μπορεί να αλλάξει και ο τρόπος με τον οποίο το άλογο συμμετέχει στις ανθρώπινες γιορτές. Ένα πανηγύρι μπορεί να κρατήσει τη μουσική του, τους ανθρώπους του, τη μνήμη του, τις διαδρομές του, τις ιστορίες των παλαιότερων, τη σύνδεση της κοινότητας.

Η ιστορία του αλόγου μπορεί επίσης να παραμείνει ζωντανή μέσα από αφηγήσεις, εκθέσεις, φωτογραφικό υλικό, δράσεις γύρω από την τοπική ιστορία και κυρίως μέσα από μια σύγχρονη σχέση φροντίδας και σεβασμού προς τα ίδια τα ζώα. Έτσι η παράδοση αποκτά συνέχεια χωρίς να απαιτεί από ένα ζώο να πληρώνει το κόστος της.

Η φιλοζωία κρίνεται στις δύσκολες ερωτήσεις

Είναι εύκολο να υπερασπιστούμε ένα ζώο απέναντι σε μια προφανή πράξη βίας. Πολύ δυσκολότερο είναι να κοιτάξουμε μια εικόνα που αγαπάμε και να αναρωτηθούμε τι σημαίνει για το ζώο που βρίσκεται μέσα της. Εκεί δοκιμάζεται πραγματικά η σχέση μας μαζί του.

Γιατί η φροντίδα απαιτεί κάποιες φορές να εγκαταλείψουμε κάτι που μας αρέσει. Να περιορίσουμε μια δική μας επιθυμία. Να αναγνωρίσουμε ότι οι αναμνήσεις και οι συμβολισμοί μας έχουν αξία, αλλά η σωματική και ψυχική ακεραιότητα ενός έμβιου πλάσματος έχει μεγαλύτερη.

Ίσως λοιπόν η συζήτηση για τα άλογα στα πανηγύρια της Λέσβου να αποτελεί μέρος μιας πολύ μεγαλύτερης συζήτησης.

Για αιώνες ο άνθρωπος έμαθε να κοιτάζει τα ζώα κυρίως μέσα από τη χρησιμότητά τους.Τι μπορούν να μεταφέρουν, τι μπορούν να παράγουν, πώς μπορούν να εργαστούν, πώς μπορούν να μας διασκεδάσουν, ποια θέση μπορούν να καταλάβουν στις τελετές και στις παραδόσεις μας.

Σήμερα έχουμε την ευκαιρία να αντιστρέψουμε αυτή τη ματιά. Να αναρωτηθούμε τι χρειάζονται εκείνα από εμάς. Και τότε το άλογο στο πανηγύρι παύει να αποτελεί φόντο για μια ανθρώπινη ιστορία. Γίνεται το ίδιο μια ζωή με αξία, ανάγκες και όρια. Μια ζωή για την οποία αποφασίζει κάποιος άλλος. Αυτός ο κάποιος είμαστε εμείς. Και ίσως η πιο όμορφη εκδοχή μιας παράδοσης να είναι εκείνη που, καθώς περνά από τη μία γενιά στην επόμενη, γίνεται πιο συμπονετική. Πιο ασφαλής. Πιο δίκαιη. Μια παράδοση στην οποία η χαρά των ανθρώπων παύει να χρειάζεται τον φόβο ενός ζώου.

Γιατί οι ιστορίες χωρίς φωνή υπάρχουν ακριβώς γι’ αυτό. Για να στρέφεται, έστω για λίγο, η προσοχή σε εκείνον που βρίσκεται μέσα στην εικόνα, αισθάνεται τα πάντα και αδυνατεί να μας πει με λέξεις πώς ήταν γι’ αυτόν το πανηγύρι.