Τις αποκαλούν ιχθυοκαλλιέργειες. Μια λέξη τεχνική, ουδέτερη, σχεδόν καθησυχαστική. Μια λέξη που παραπέμπει στην παραγωγή τροφής, στην ανάπτυξη, ακόμη και στη βιωσιμότητα. Πίσω από αυτή τη λέξη, όμως, υπάρχουν ζώα. Υπάρχουν ψάρια που περνούν τη ζωή τους μέσα σε κλωβούς. Χιλιάδες σώματα συγκεντρωμένα σε περιορισμένο χώρο, μέσα σε δίχτυα βυθισμένα στη θάλασσα. Ζώα που κολυμπούν σε κύκλους μέχρι την ημέρα της σφαγής τους.

Οι εντατικές ιχθυοκαλλιέργειες είναι φυλακές ψαριών. Και ίσως χρειάζεται να αρχίσουμε τη συζήτηση ακριβώς από αυτή την πρόταση. Γιατί η δημόσια συζήτηση γύρω από την υδατοκαλλιέργεια περιστρέφεται συνήθως γύρω από αριθμούς. Παραγωγή, εξαγωγές, επενδύσεις, θέσεις εργασίας, τόνοι ψαριών. Σπάνια γύρω από τους ίδιους τους έγκλειστους.

Η υπόσχεση της «βιώσιμης» λύσης

Η υδατοκαλλιέργεια προβάλλεται εδώ και χρόνια ως μία απάντηση στην υπεραλλίευση και στην αυξανόμενη παγκόσμια ζήτηση για ψάρια.

Η λογική μοιάζει απλή. Περισσότερα ψάρια από εκτροφή σημαίνουν μικρότερη ανάγκη για αλιεία στη θάλασσα.
Μια πρόσφατη διετής έρευνα του The Outlaw Ocean Project, με επικεφαλής τον δημοσιογράφο Ian Urbina, φέρνει στο προσκήνιο μια κρίσιμη πλευρά αυτής της εξίσωσης. Την τροφή των εκτρεφόμενων ψαριών.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάζει ο Urbina στο El País, περίπου τα δύο τρίτα της παγκόσμιας υδατοκαλλιέργειας αφορούν είδη που τρέφονται με ιχθυάλευρο και ιχθυέλαιο.

Και το ιχθυάλευρο και το ιχθυέλαιο έχουν ως πρώτη ύλη ψάρια. Άγρια ψάρια. Ψάρια που αλιεύονται από τις θάλασσες, μεταφέρονται σε εργοστάσια, επεξεργάζονται και μετατρέπονται σε τροφή για άλλα ψάρια που μεγαλώνουν μέσα σε κλωβούς.

Εδώ η εικόνα της «βιώσιμης παραγωγής» αρχίζει να αποκτά ένα εντελώς διαφορετικό πρόσωπο.

Ένας σολομός…έξι φορές το βάρος του σε άγρια ψάρια

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία της έρευνας αφορά τον εκτρεφόμενο σολομό.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάζει ο Urbina, ένας εκτρεφόμενος σολομός μπορεί να έχει καταναλώσει περισσότερες από έξι φορές το βάρος του σε άγρια ψάρια μέχρι να φτάσει στο τέλος του κύκλου εκτροφής του. Ας μεταφράσουμε αυτή την πληροφορία σε εικόνα.

Για να παραχθεί ένα ψάρι μέσα σε έναν κλωβό, μπορεί να προηγηθεί η αλίευση πολλαπλάσιας ποσότητας άλλων ψαριών από τη θάλασσα.

Ένα ζώο γίνεται τροφή για ένα άλλο ζώο, ώστε το δεύτερο να αποκτήσει το επιθυμητό εμπορικό βάρος και να φτάσει στην αγορά.

Κάπου ανάμεσα στις λέξεις «παραγωγή», «απόδοση» και «βιωσιμότητα», εκατομμύρια άγρια ψάρια μετατρέπονται σε πρώτη ύλη. Και αυτά τα ψάρια έχουν τη δική τους ιστορία χωρίς φωνή.

Τα ψάρια που εξαφανίζονται μέσα στη λέξη «ιχθυάλευρο»

Η λέξη «ιχθυάλευρο» δημιουργεί απόσταση. Ακούγεται σαν βιομηχανικό συστατικό. Πριν γίνει σκόνη, όμως, υπήρξε ζωή.

Κοπάδια μικρών πελαγικών ψαριών. Σαρδέλες, γαύροι και άλλα είδη που αποτελούν κρίκους ολόκληρων θαλάσσιων οικοσυστημάτων. Τροφή για μεγαλύτερα ψάρια, θαλασσοπούλια και θαλάσσια θηλαστικά. Ζωντανοί οργανισμοί με κεντρικό ρόλο στη λειτουργία της θάλασσας.

Η αφαίρεσή τους από το οικοσύστημα έχει σημασία πολύ πέρα από τον αριθμό των τόνων που καταλήγουν σε ένα εργοστάσιο.

Κάθε κοπάδι αποτελεί μέρος μιας τροφικής αλυσίδας.

Κάθε μαζική αλίευση αφήνει αποτύπωμα.

Και κάθε σακί ιχθυάλευρου κουβαλά μια ιστορία που η συσκευασία της τελικής τροφής σπάνια αφηγείται.

Και μέσα στους κλωβούς;

Υπάρχει ακόμη μία πλευρά αυτής της ιστορίας. Τα ίδια τα εκτρεφόμενα ψάρια. Η επιστήμη έχει συγκεντρώσει εδώ και χρόνια ισχυρά στοιχεία για την ικανότητα των ψαριών να αισθάνονται πόνο, φόβο και στρες. Πρόκειται για αισθανόμενα ζώα, με συμπεριφορικές ανάγκες και σύνθετες αντιδράσεις στο περιβάλλον τους.

Στην εντατική εκτροφή, η ζωή τους οργανώνεται γύρω από έναν και μοναδικό σκοπό. Τη μέγιστη παραγωγή.

Η θάλασσα βρίσκεται γύρω τους και η ελευθερία παραμένει στην άλλη πλευρά του διχτυού.

Αυτό είναι ίσως το πιο παράξενο χαρακτηριστικό μιας ιχθυοκαλλιέργειας. Η φυλακή βρίσκεται μέσα στο ίδιο το φυσικό περιβάλλον στο οποίο το ζώο θα μπορούσε να κινηθεί ελεύθερο. Λίγα εκατοστά διχτυού χωρίζουν δύο κόσμους. Από τη μία, η ανοιχτή θάλασσα. Από την άλλη, η παραγωγική μονάδα.

Μια αλυσίδα εγκλωβισμού

Η συζήτηση για τις ιχθυοκαλλιέργειες αποκτά έτσι δύο επίπεδα. Στο πρώτο βρίσκονται τα εκτρεφόμενα ψάρια. Ζώα εγκλωβισμένα σε συνθήκες εντατικής παραγωγής.

Στο δεύτερο βρίσκονται τα άγρια ψάρια που αλιεύονται και μετατρέπονται σε τροφή για αυτή την παραγωγή.
Ο κλωβός, επομένως, απλώνεται πολύ πιο μακριά από τα δίχτυα που βλέπουμε στη θάλασσα. Φτάνει στα αλιευτικά σκάφη. Στα κοπάδια των μικρών πελαγικών ψαριών. Στα εργοστάσια ιχθυάλευρου. Στις ζωοτροφές. Στις μονάδες πάχυνσης. Στο ράφι του σούπερ μάρκετ. Στο πιάτο.

Μια ολόκληρη αλυσίδα ζωής μετατρέπεται σε αλυσίδα παραγωγής. Ποιον ακριβώς σώζει αυτή η λύση; Εδώ βρίσκεται το ερώτημα που αξίζει να ακουστεί πολύ πιο δυνατά.

Όταν εκτρέφουμε σαρκοφάγα ψάρια χρησιμοποιώντας άγρια ψάρια ως τροφή, πόση πίεση αφαιρούμε πραγματικά από τις θάλασσες;

Και μαζί με αυτό έρχεται ένα δεύτερο, ακόμη πιο άβολο ερώτημα:

Γιατί η ζωή των ψαριών παραμένει τόσο εύκολα αόρατη;

Έχουμε αρχίσει να συζητάμε για τις συνθήκες διαβίωσης ζώων στις χερσαίες μονάδες εντατικής εκτροφής. Μιλάμε για κότες σε κλουβιά, για χοίρους σε περιορισμό, για αγελάδες σε βιομηχανικές εγκαταστάσεις. Τα ψάρια βρίσκονται συνήθως έξω από αυτή τη συζήτηση.

Ίσως επειδή ζουν κάτω από την επιφάνεια. Ίσως επειδή η κραυγή τους φτάνει σε εμάς ως σιωπή. Ίσως επειδή μάθαμε να βλέπουμε τη θάλασσα ως μια ανεξάντλητη δεξαμενή «πόρων».

Όμως κάθε αριθμός παραγωγής αντιστοιχεί σε σώματα. Κάθε τόνος αντιστοιχεί σε ζωές. Κάθε κλωβός περιέχει ζώα.

Οι ιστορίες κάτω από την επιφάνεια

Η έρευνα του Ian Urbina και του The Outlaw Ocean Project ανοίγει ένα παράθυρο σε έναν κόσμο που παραμένει σε μεγάλο βαθμό αθέατος. Και αυτό ακριβώς χρειάζεται η δημόσια συζήτηση. Να κοιτάξει κάτω από την επιφάνεια. Να δει ποιος πληρώνει το πραγματικό κόστος της παραγωγής. Να μετρήσει μαζί με τους τόνους και τις ζωές. Να συμπεριλάβει στην έννοια της βιωσιμότητας τα άγρια ψάρια που γίνονται ζωοτροφή, τα οικοσυστήματα από τα οποία αφαιρούνται και τα εκτρεφόμενα ψάρια που περνούν τη ζωή τους μέσα στους κλωβούς.

Γιατί η θάλασσα γύρω από έναν κλωβό μπορεί να μοιάζει απέραντη. Για το ψάρι που βρίσκεται μέσα του, όμως, ο κόσμος τελειώνει στο δίχτυ. Και ίσως αυτή να είναι η πιο ακριβής περιγραφή της ιχθυοκαλλιέργειας εντατικού τύπου. Μια φυλακή μέσα στην ελευθερία. Μια φυλακή γεμάτη ζωές που περνούν κάτω από την επιφάνεια. Αθόρυβα. Αθέατα. Χωρίς φωνή.