Για πέντε χρόνια, ένα σχέδιο στα Κανάρια Νησιά βρέθηκε στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος επιστημόνων, οργανώσεων προστασίας των ζώων και πολιτών από ολόκληρο τον κόσμο. Η Nueva Pescanova φιλοδοξούσε να δημιουργήσει στο λιμάνι του Λας Πάλμας την πρώτη εμπορική μονάδα εκτροφής χταποδιών, με ετήσια παραγωγή περίπου 3.000 τόνων – έως και ένα εκατομμύριο ζώα.

Τον Μάιο του 2022, οι «Ιστορίες Χωρίς Φωνή» έφεραν το θέμα στη δημοσιότητα μέσα από τις σελίδες της εφημερίδας «Αυγή». Το δημοσίευμα, αφιερωμένο στα δικαιώματα των χταποδιών, προκάλεσε – προς μεγάλη μας έκπληξη – την έντονη αντίδραση του Παύλου Πολάκη. Εν μέσω συνεδρίασης της Κεντρικής Επιτροπής του ΣΥΡΙΖΑ, επιτέθηκε στον γράφοντα και στην εφημερίδα για την επιλογή μας να «ασχολούμαστε με τα χταπόδια αντί να ασκούμε κριτική στην κυβέρνηση και στον Κυριάκο Μητσοτάκη».

Το περιστατικό έδωσε αφορμή σε μια στρατιά σχολιαστών και δημοσιολογούντων να ανοίξει μια ατέρμονη συζήτηση γύρω από το επιχείρημα ότι «τα χταπόδια αξίζουν προστασία επειδή είναι έξυπνα». Στη διαδρομή χάθηκε η συνολική οπτική της στήλης που δεν είναι άλλη από το ότι το δικαίωμα στη ζωή αφορά όλα τα μη ανθρώπινα ζώα, ανεξάρτητα από τον βαθμό ευφυΐας τους.

Τέσσερα χρόνια αργότερα, φτάσαμε στην απόφαση της Nueva Pescanova να αποσύρει επίσημα την αίτησή της. Η λιμενική αρχή προχωρά στο κλείσιμο του σχετικού φακέλου και το συγκεκριμένο σχέδιο περνά στην ιστορία πριν φτάσει στο στάδιο της κατασκευής.

Η Nueva Pescanova απέδωσε την απόφαση σε επιχειρηματικούς και κανονιστικούς παράγοντες. Οι νέες απαιτήσεις της περιβαλλοντικής διαδικασίας άλλαξαν ουσιαστικά το χρονοδιάγραμμα, την έκταση και τους όρους της επένδυσης. Η εταιρεία άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο να εξετάσει στο μέλλον διαφορετικές τεχνικές λύσεις ή άλλον τόπο εγκατάστασης. Για την ώρα, όμως, η πρώτη βιομηχανική φάρμα χταποδιών στον κόσμο έμεινε στα χαρτιά.

Μια απόφαση με παγκόσμια σημασία

Η εξέλιξη αυτή αποτελεί μια σημαντική στιγμή για το παγκόσμιο κίνημα προστασίας των ζώων. Περισσότερα από 42.000 μηνύματα είχαν σταλεί προς τη λιμενική αρχή του Λας Πάλμας, ενώ επιστήμονες και οργανώσεις ανέδειξαν συστηματικά τις συνέπειες που θα είχε η εντατική εκτροφή ενός τόσο σύνθετου θαλάσσιου ζώου.

Στο κέντρο αυτής της ιστορίας βρίσκεται ένα πλάσμα με εξαιρετικές ικανότητες.

Το χταπόδι μαθαίνει μέσα από την εμπειρία, θυμάται, λύνει προβλήματα, εξερευνά το περιβάλλον του και χρησιμοποιεί αντικείμενα ως εργαλεία. Κάθε πλοκάμι διαθέτει ένα εκτεταμένο δίκτυο νευρώνων, ικανό να επεξεργάζεται πληροφορίες και να συντονίζει κινήσεις με αξιοσημείωτη αυτονομία. Η νοημοσύνη του ακολούθησε έναν εντελώς διαφορετικό εξελικτικό δρόμο από εκείνον των θηλαστικών και των πτηνών, προσφέροντας στην επιστήμη ένα μοναδικό παράδειγμα σύνθετης συνείδησης.

Παράλληλα, πρόκειται για ζώο κατά βάση μοναχικό. Στον φυσικό του βιότοπο αναζητά κρυψώνες, εξερευνά τον βυθό και διατηρεί τον έλεγχο του χώρου του. Η ζωή σε δεξαμενές υψηλής πυκνότητας θα περιόριζε κάθε πλευρά αυτής της συμπεριφοράς. Ο συνωστισμός θα αύξανε το στρες, τις συγκρούσεις, τους τραυματισμούς και τον κίνδυνο κανιβαλισμού.

Σοβαρά ερωτήματα προκαλούσε και η προτεινόμενη μέθοδος θανάτωσης μέσω παγωμένου νερού. Τα χταπόδια έχουν αναγνωριστεί επιστημονικά ως αισθανόμενα όντα, ικανά να βιώνουν πόνο, φόβο και δυσφορία. Η μαζική παραγωγή τους θα ξεκινούσε σε ένα πεδίο όπου απουσιάζουν ακόμη ειδικοί και επαρκείς κανόνες ευζωίας.

Η περιβαλλοντική διάσταση υπήρξε εξίσου κρίσιμη. Ως σαρκοφάγα ζώα, τα χταπόδια χρειάζονται τροφή πλούσια σε ζωική πρωτεΐνη, η οποία προέρχεται σε μεγάλο βαθμό από ψάρια και άλλους θαλάσσιους οργανισμούς. Μια μεγάλη μονάδα θα απαιτούσε σημαντικές ποσότητες αλιευμάτων για την παραγωγή ενός ακόμη αλιευτικού προϊόντος. Στα ζητήματα που εξετάστηκαν περιλαμβάνονταν επίσης η διαχείριση των αποβλήτων, η ποιότητα του νερού και οι πιθανές επιπτώσεις στο θαλάσσιο οικοσύστημα γύρω από το λιμάνι.

Η υπόθεση του Λας Πάλμας έφερε έτσι στην επιφάνεια ένα θεμελιώδες ερώτημα. Αρκεί η τεχνική δυνατότητα για να δικαιολογήσει μια νέα μορφή ζωικής παραγωγής;

Η επιστημονική γνώση διευρύνει συνεχώς την κατανόησή μας για τα υπόλοιπα ζώα. Μαζί της μεγαλώνει και η ευθύνη μας. Κάθε νέα πληροφορία για την ευφυΐα, την αισθαντικότητα και τις φυσικές ανάγκες ενός είδους αλλάζει τα όρια όσων μια κοινωνία θεωρεί αποδεκτά.

Γιατί αυτή η ιστορία αφορά την Ελλάδα

Το χταπόδι κατέχει ξεχωριστή θέση στην ελληνική διατροφική παράδοση. Η υψηλή ζήτηση ασκεί σταθερή πίεση στους άγριους πληθυσμούς, ιδιαίτερα σε περιοχές όπου η αλιευτική δραστηριότητα είναι έντονη. Η προστασία τους απαιτεί επιστημονική παρακολούθηση, τήρηση των περιόδων αναπαραγωγής και υπεύθυνη διαχείριση των αλιευμάτων.

Ταυτόχρονα, η συζήτηση για την ευζωία των κεφαλόποδων μόλις αρχίζει να αποκτά δημόσια παρουσία στη χώρα μας. Ο τρόπος αλίευσης, μεταχείρισης, μεταφοράς και θανάτωσής τους αξίζει την ίδια προσοχή που σταδιακά δίνεται και σε άλλα αισθανόμενα ζώα.

Κατά καιρούς έχουν εμφανιστεί αναφορές για πιθανές επενδύσεις εκτροφής χταποδιών στην Ελλάδα, χωρίς να έχει παρουσιαστεί επίσημα αδειοδοτημένη πρόταση. Η εμπειρία των Καναρίων Νήσων προσφέρει ένα πολύτιμο προηγούμενο. Ο δημόσιος διάλογος μπορεί να προηγηθεί της τεχνολογικής εφαρμογής και να θέσει εγκαίρως σαφείς επιστημονικούς, περιβαλλοντικούς και ηθικούς όρους.

Η απόσυρση αυτού του σχεδίου ήταν μια απόδειξη της δύναμης που αποκτά η φωνή των πολιτών όταν συναντά την επιστημονική τεκμηρίωση και τη συλλογική δράση.

Έως και ένα εκατομμύριο χταπόδια τον χρόνο γλίτωσαν μια ζωή σε δεξαμενές εντατικής παραγωγής. Η σημερινή απόφαση αφορά ένα συγκεκριμένο έργο, το ερώτημα που άνοιξε, όμως, αφορά ολόκληρο τον κόσμο καθως η πρόοδος αποτυπώνεται και στις επιλογές που μια κοινωνία έχει το θάρρος να εγκαταλείψει.