Στη συλλογική μας συνείδηση η σκληρότητα ήταν πάντα μέρος της φύσης. Συχνά χρησιμοποιούμε τον “Νόμο της Ζούγκλας”, όπου “ο ισχυρός τρώει τον αδύναμο”, για να περιγράψουμε τη στυγνή εξουσία και την κυριαρχία του ισχυρότερου. Ωστόσο, νέες έρευνες ανατρέπουν αυτήν την αντίληψη και αποδεικνύουν ότι τελικά υπάρχει περισσότερη δημοκρατία σε αυτήν την πλάση από ό,τι φανταζόμαστε.

Για δεκαετίες, οι μελέτες για τα ζώα επικεντρώνονταν κυρίως στα ισχυρότερα μέλη της ομάδας που επιβάλλονταν με την ισχύ και τον εκφοβισμό. Αλλά οι σύγχρονες έρευνες, όπως αυτή που δημοσιεύθηκε πρόσφατα στο περιοδικό Proceedings of the Royal Society, αποκαλύπτουν μια άλλη πραγματικότητα: πάνω από δώδεκα είδη του ζωικού βασιλείου λειτουργούν με συλλογικές, δημοκρατικές διαδικασίες. Από τα ελάφια, τους ελέφαντες, μέχρι τις μέλισσες, τις όρκες και κάποια είδη ψαριών.

Η δημοκρατία στα ζώα

Ας πάρουμε για παράδειγμα τους γορίλες. Παρά την εντύπωση ότι ζουν υπό την κυριαρχία του ισχυρότερου αρσενικού, οι αποφάσεις για την κατεύθυνση της ομάδας λαμβάνονται συλλογικά. Όταν ένας γορίλας θέλει να πάει για νερό την ώρα της ξεκούρασης, εκφράζει την επιθυμία του με ένα γρύλισμα. Αν αρκετά μέλη ανταποκριθούν με τον ίδιο τρόπο, η ομάδα κινείται. Πρόκειται για έναν απλό αλλά αποτελεσματικό τρόπο καταμέτρησης της πλειοψηφίας, που έρχεται σε αντίθεση με το στερεότυπο της αυταρχικής ηγεσίας.

Η δημοκρατική διαδικασία δεν περιορίζεται μόνο στους γορίλες. Στους βίσονες, για παράδειγμα, οι αποφάσεις για την κατεύθυνση της ομάδας βασίζονται σε πλειοψηφία δύο τρίτων. Τα μέλη που συμφωνούν με μια πρόταση απλώς παρατάσσονται πίσω από εκείνον που παίρνει την πρωτοβουλία. Αντίστοιχες διαδικασίες καταγράφονται και σε άλλα είδη, όπως οι άγριοι σκύλοι, που δείχνουν τη συναίνεσή τους με φτέρνισμα! Παρόμοια διαδικασία υπάρχει στις φραγκόκοτες και στους άγριους σκύλους. Στην Αφρική υπάρχει ένα είδος άγριου σκύλου όπου αν κάποιο μέλος της αγέλης θέλει να κυνηγήσει, παίρνει θέση κυνηγού και τα υπόλοιπα μέλη δείχνουν τη συμφωνία τους φτερνίζοντας.

Σύμφωνα με τον ζωολόγο Frans de Waal όλα όσα συμβαίνουν στους διαδρόμους ενός υπουργείου μπορούν να συμβούν και στους πιθήκους. Από τη χειραγώγηση και τις μπλόφες μέχρι τις τακτικές συμμαχίες και τις ανακατατάξεις. Με λίγα λόγια, συνεχείς ελιγμοί για τη διατήρηση της συναίνεσης της ομάδας, το ακριβώς αντίθετο μιας ενιαίας, κάθετης εξουσίας.

Η σοφία του ηγέτη

Η Emma Baus, δημιουργός του ντοκιμαντέρ Démocraties animales, αναφέρει στη Liberation ότι στα περισσότερα είδη δεν υπάρχει ένα, αλλά πολλά κυρίαρχα άτομα. Αν δεν ακούν τις απόψεις των υπόλοιπων μελών, αναγκάζονται να ξοδεύουν περισσότερη ενέργεια για να διασφαλίζουν ότι όλοι συμφωνούν, διαφορετικά η ομάδα θα διαλυθεί. Με άλλα λόγια, ότι η συνεργασία δεν είναι επιλογή, αλλά στρατηγική επιβίωσης.

Στη φύση, μια διαιρεμένη ομάδα απειλείται περισσότερο. Ο καλός ηγέτης θα είναι επομένως εκείνος που καταφέρνει να κρατήσει τη φυλή ενωμένη όσο το δυνατόν περισσότερο, ακόμη και αν αυτό σημαίνει ότι πρέπει να μοιραστεί η εξουσία ή να δημιουργηθούν συνασπισμοί με άλλους ηγέτες. Μεταξύ των πρωτευόντων θηλαστικών, οι πιο δημοκρατικοί είναι αναμφίβολα οι μπαμπουίνοι: κάθε άτομο μπορεί να ξεκινήσει ένα κίνημα, αρκεί να καταφέρει να συσπειρώσει την πλειοψηφία στο πλευρό του.

Μία από τις πιο συναρπαστικές πτυχές αυτής της έρευνας είναι η αναγνώριση του ρόλου των θηλυκών. Στα άγρια άλογα, για παράδειγμα, θεωρούνταν για χρόνια ότι τις αποφάσεις έπαιρνε ο κυρίαρχος επιβήτορας που επιβάλλονταν με τη δύναμή του. Ωστόσο, αποδείχθηκε ότι ήταν τα θηλυκά που καθοδηγούσαν την ομάδα, βασιζόμενα στις συλλογικές τους γνώσεις.

Στους ελέφαντες, ο αρχηγός είναι συνήθως ένα ηλικιωμένο θηλυκό, που χάρη στην εμπειρία του γνωρίζει τα καλύτερα σημεία για τροφή και νερό. Στους μπαμπουίνους, κάθε μέλος μπορεί να ξεκινήσει ένα κίνημα, αρκεί να πείσει την πλειοψηφία. Στις σουρικάτες, ένα είδος μανγκούστας, η φροντίδα των μικρών γίνεται μετά από ψηφοφορία.

Δημοκρατία για επιβίωση

Η έννοια της «δημοκρατίας των ζώων» δεν είναι απλώς μια ενδιαφέρουσα ανακάλυψη, αλλά σχετίζεται άμεσα με την εξέλιξη. Όπως εξηγεί στη Liberation η Odile Petit, διευθύντρια ερευνών στο CNRS, «μια διαιρεμένη ομάδα απειλείται περισσότερο από εσωτερικές συγκρούσεις και εξωτερικούς κινδύνους». Η συνοχή λοιπόν είναι το κλειδί για την επιβίωση.

Και αυτός είναι ίσως ο μεγαλύτερος παραλληλισμός με τον ανθρώπινο κόσμο. Οι καλύτεροι ηγέτες, τόσο στη φύση όσο και στους ανθρώπους, δεν είναι αυτοί που επιβάλλονται με τη βία, αλλά εκείνοι που μπορούν να ενώσουν, να πείσουν και να εμπνεύσουν εμπιστοσύνη. Στη δημοκρατία, είτε ανθρώπινη είτε ζωική, η ισχύς δεν προέρχεται από τη δύναμη, αλλά από τη συναίνεση, και η συνεργασία είναι ισχυρότερη από τον ανταγωνισμό. Είτε πρόκειται για ένα κοπάδι βίσονες, είτε για φραγκόκοτες, η δημοκρατία αποδεικνύεται ως το θεμέλιο για την επιβίωση. Μήπως ήρθε η ώρα να διδαχθούμε από αυτό;