Η ιδέα ότι μια φάλαινα μπορεί να συγκινηθεί από τη μουσική μοιάζει βγαλμένη από παραμύθι ή κινηματογραφικό σενάριο. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια πληθαίνουν οι μαρτυρίες ναυτικών, μουσικών και ερευνητών που περιγράφουν εντυπωσιακές αλληλεπιδράσεις ανάμεσα σε ανθρώπους και αυτές μέσω της μουσικής.

Το ερώτημα, όμως, παραμένει ανοιχτό: αντιδρούν οι φάλαινες πραγματικά στη μουσική ή απλώς ανταποκρίνονται σε έναν ακόμη ήχο μέσα στον ήδη θορυβώδη ωκεανό;

Το θέμα επανέρχεται με αφορμή το ντοκιμαντέρ «Η Φάλαινα και ο Μουσικός» του σκηνοθέτη Βαλεντίν Παολί, το οποίο εξερευνά τη διαχρονική ανθρώπινη επιθυμία επικοινωνίας με τα ζώα και ειδικότερα με τις φάλαινες. Στο επίκεντρο βρίσκεται ο Γάλλος μουσικός και συνθέτης Rone, ο οποίος αναρωτιέται αν η μουσική του μπορεί να αγγίξει όχι μόνο τους ανθρώπους αλλά και τα μεγαλύτερα θηλαστικά του πλανήτη.

Η συζήτηση δεν είναι καινούργια. Το 2011 ο Αμερικανός ερευνητής και μουσικός Ντέιβιντ Ρότενμπεργκ έπαιξε κλαρινέτο μπροστά σε  φάλαινες στη Χαβάη. Σύμφωνα με την περιγραφή του, ένα από τα ζώα ανταποκρίθηκε παράγοντας ήχους που έμοιαζαν να ακολουθούν το μουσικό μοτίβο που άκουγε.

Παρόμοιες εμπειρίες έχουν καταγράψει και άλλοι καλλιτέχνες και ερευνητές σε διαφορετικά μέρη του κόσμου.

Παρότι τέτοιες αφηγήσεις είναι εντυπωσιακές, η επιστήμη απαιτεί πιο πειστικές αποδείξεις. Οι ειδικοί συμφωνούν ότι οι φάλαινες διαθέτουν όλα τα βιολογικά χαρακτηριστικά που θα μπορούσαν να τις καταστήσουν ευαίσθητες στη μουσική. Ως θηλαστικά, έχουν ακουστικό σύστημα αντίστοιχο με το ανθρώπινο, με κοχλία και ακουστικό νεύρο που μεταφέρει τις πληροφορίες στον εγκέφαλο για επεξεργασία.

Επιπλέον, η επικοινωνία μέσω ήχων είναι θεμελιώδης για την επιβίωσή τους. Οι φάλαινες χρησιμοποιούν σύνθετα ηχητικά σήματα για να προσανατολίζονται, να εντοπίζουν τροφή, να διατηρούν κοινωνικές σχέσεις και να επικοινωνούν σε μεγάλες αποστάσεις. Οι περίφημες «μελωδίες» των μεγαπτέρων φαλαινών αποτελούν από μόνες τους ένα από τα πιο εντυπωσιακά παραδείγματα πολύπλοκης ηχητικής συμπεριφοράς στο ζωικό βασίλειο.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν οι φάλαινες αντιλαμβάνονται τη μουσική ως κάτι διαφορετικό από τον υπόλοιπο θόρυβο. Η απάντηση δεν είναι απλή. Οι νευροεπιστήμονες έχουν αποδείξει ότι στους ανθρώπους η μουσική ενεργοποιεί διαφορετικές περιοχές του εγκεφάλου από εκείνες που επεξεργάζονται την ομιλία ή τους τυχαίους ήχους. Μάλιστα, υπάρχουν άνθρωποι που πάσχουν από αδυναμία κατανόησης της μουσικής, ενώ κατανοούν κανονικά τον λόγο.

Αντίστοιχες μελέτες σε κητώδη βρίσκονται ακόμη σε πρώιμο στάδιο, ωστόσο υπάρχουν ενδείξεις ότι η μουσική μπορεί να επηρεάζει τη συμπεριφορά τους. Ερευνητές του Πανεπιστημίου της Πάντοβα στην Ιταλία διαπίστωσαν ότι η κλασική μουσική αύξανε τις φιλικές κοινωνικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ δελφινιών που ζούσαν σε αιχμαλωσία. Τα ζώα παρουσίαζαν περισσότερες συγχρονισμένες κινήσεις και περισσότερες ήπιες επαφές μεταξύ τους.

Η έρευνα στις άγριες φάλαινες είναι πολύ δυσκολότερη. Τα ζώα μετακινούνται συνεχώς και περνούν μεγάλα χρονικά διαστήματα σε βάθος. Για τον λόγο αυτό, οι επιστήμονες χρησιμοποιούν ειδικές ηλεκτρονικές συσκευές που τοποθετούνται προσωρινά στο σώμα τους και καταγράφουν τις αντιδράσεις τους σε διάφορα ηχητικά ερεθίσματα.

Μέχρι σήμερα έχουν μελετηθεί πολλοί τύποι ήχων, αλλά οι συστηματικές δοκιμές με μουσική παραμένουν περιορισμένες.

Την ίδια στιγμή, οι ερευνητές υπογραμμίζουν έναν σημαντικό κίνδυνο. Οι ωκεανοί έχουν ήδη επιβαρυνθεί από έντονη ηχορύπανση που προέρχεται από πλοία, στρατιωτικά σόναρ και βιομηχανικές δραστηριότητες. Οι ήχοι αυτοί μπορούν να προκαλέσουν στρες, να διαταράξουν την επικοινωνία των κητωδών και σε ορισμένες περιπτώσεις να συνδεθούν ακόμη και με θανάτους καθώς παρατηρούνται να εκβράζονται μαζικά στις ακτές.

Γι’ αυτό το ερώτημα δεν είναι μόνο αν οι φάλαινες απολαμβάνουν τη μουσική, αλλά και πώς μπορούμε να εξερευνήσουμε αυτή τη δυνατότητα χωρίς να επιβαρύνουμε περαιτέρω το περιβάλλον τους.

Παρά τις αβεβαιότητες, η σύγχρονη επιστήμη απομακρύνεται σταδιακά από την παλιά αντίληψη που θεωρούσε τη μουσική αποκλειστικά ανθρώπινο προνόμιο. Πρόσφατες έρευνες δείχνουν ότι η ικανότητα αναγνώρισης ρυθμών, επαναλαμβανόμενων μοτίβων και ηχητικών δομών μπορεί να υπάρχει και σε άλλα είδη.

Ίσως, τελικά, η ερώτηση να μην είναι αν οι φάλαινες μπορούν να ακούσουν τη μουσική μας. Ίσως το πιο ενδιαφέρον ερώτημα είναι αν εμείς είμαστε έτοιμοι να αναγνωρίσουμε ότι η μουσικότητα και η συναισθηματική ανταπόκριση στους ήχους δεν αποτελούν αποκλειστικά ανθρώπινα χαρακτηριστικά, αλλά μέρος μιας ευρύτερης κοινής εμπειρίας ζωής πάνω στον πλανήτη.