Κάθε χρόνο, δισεκατομμύρια αποδημητικά πουλιά διασχίζουν ηπείρους, ωκεανούς και διαφορετικά οικοσυστήματα, ακολουθώντας εντυπωσιακές διαδρομές ανάμεσα στις περιοχές όπου τρέφονται και σε εκείνες όπου αναπαράγονται.

Αυτές οι μετακινήσεις αποτελούν ένα από τα πιο θεαματικά φαινόμενα της φύσης, όμως σήμερα βρίσκονται υπό ολοένα μεγαλύτερη πίεση.

Μια νέα διεθνής επιστημονική αξιολόγηση, η οποία εξέτασε την κατάσταση περισσότερων από 3.380 μεταναστευτικών ειδών πουλιών, καταλήγει σε ένα ανησυχητικό συμπέρασμα – ότι πάνω από τα μισά είδη βρίσκονται σε πτωτική πορεία και κινδυνεύουν με αφανισμό.

Οι βασικές αιτίες είναι η απώλεια και υποβάθμιση των οικοτόπων, τα χωροκατακτητικά είδη, οι συγκρούσεις με κτίρια, το κυνήγι, το εμπόριο κατοικίδιων, τα τοξικά φυτοφάρμακα και, σε ορισμένες περιπτώσεις, η παγίδευση σε εμπορικά αλιευτικά εργαλεία.

Ωστόσο, οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι υπάρχει ακόμη περιθώριο αναστροφής της τάσης.

Η πρόοδος στην παρακολούθηση των μεταναστευτικών διαδρομών και η καλύτερη κατανόηση των κινδύνων που αντιμετωπίζουν τα πουλιά επιτρέπουν πλέον πιο στοχευμένες παρεμβάσεις, αρκεί οι κυβερνήσεις να κινηθούν πριν τα είδη φτάσουν στο σημείο να χαρακτηριστούν απειλούμενα, όπως τονίζει το theconversation σε ειδικό άρθρο του.

Τρία είδη, τρεις διαφορετικές διαδρομές, ένα κοινό πρόβλημα

Το μέγεθος του ζητήματος αποτυπώνεται χαρακτηριστικά μέσα από τρία πολύ διαφορετικά είδη.

Το bobolink (δολιχόνυξ ο ορυζοφάγος – Dolichonyx oryzivorus – συχνά αναφέρεται απλώς με την ξένη ονομασία “μπόμπολινκ”) αναπαράγεται στα λιβάδια της Βόρειας Αμερικής και κάθε χρόνο μεταναστεύει μέχρι τις πεδιάδες Πάμπας της Νότιας Αμερικής.

Το Newell’s shearwater, ενδημικό θαλασσοπούλι του Ειρηνικού Ωκεανού {το οποίο στην ελληνική βιβλιογραφία αναφέρεται είτε με την επιστημονική ονομασία του Puffinus newelli ή περιγραφικά ως ένα είδος μύχου) περνά μήνες πετώντας πάνω από τον Βόρειο Ειρηνικό και επιστρέφει στη Χαβάη για να αναπαραχθεί.

Το spoon-billed sandpiper (Calidris pygmaea) η γνωστή στα ελληνικά ως χουλιαροσκαλίδρα, ταξιδεύει από την αρκτική Ρωσία προς τις παλιρροϊκές λασπώδεις εκτάσεις της Νοτιοανατολικής Ασίας, όπου περνά την περίοδο εκτός αναπαραγωγής.

Τα είδη αυτά ζουν σε διαφορετικά περιβάλλοντα, ακολουθούν διαφορετικές διαδρομές και αντιμετωπίζουν διαφορετικές απειλές. Έχουν όμως κάτι καθοριστικό κοινό: η επιβίωσή τους εξαρτάται από ολόκληρα δίκτυα οικοτόπων που εκτείνονται σε χιλιάδες χιλιόμετρα και διασχίζουν πολλές χώρες.

Αυτό σημαίνει ότι η προστασία ενός μόνο τόπου δεν είναι αρκετή.

Γιατί η παραδοσιακή προστασία δεν αρκεί

Για πολλές δεκαετίες, οι προσπάθειες διατήρησης των μεταναστευτικών πουλιών επικεντρώνονταν κυρίως στην προστασία συγκεκριμένων κρίσιμων περιοχών, όπως οι τόποι αναπαραγωγής, οι υγρότοποι, οι περιοχές διαχείμασης και οι ενδιάμεσοι σταθμοί κατά τη μετανάστευση.

Η στρατηγική αυτή είχε σημαντικές επιτυχίες και παραμένει απαραίτητη. Οι προστατευόμενες περιοχές έχουν αποτρέψει αναρίθμητες εξαφανίσεις ειδών και εξακολουθούν να αποτελούν θεμέλιο της προστασίας της βιοποικιλότητας.

Η σύγχρονη έρευνα, όμως, δείχνει ότι για τα μεταναστευτικά είδη χρειάζεται κάτι περισσότερο – πρέπει να εξετάζεται ολόκληρος ο ετήσιος κύκλος ζωής τους, από την αναπαραγωγή μέχρι τη διαχείμαση και όλα τα ενδιάμεσα σημεία.

Ένα είδος μπορεί, για παράδειγμα, να προστατεύεται αποτελεσματικά στους τόπους όπου φωλιάζει, αλλά να συνεχίζει να μειώνεται επειδή καταστρέφονται οι περιοχές όπου περνά τον χειμώνα ή επειδή δηλητηριάζεται από φυτοφάρμακα στη διαδρομή.

Αυτό ακριβώς συμβαίνει με τα bobolinks: η προστασία των λιβαδιών όπου αναπαράγονται στη Βόρεια Αμερική δεν μπορεί από μόνη της να αναστρέψει την πτώση τους, εάν εξακολουθούν να χάνονται λιβάδια στη Νότια Αμερική ή εάν τα πουλιά εκτίθενται σε τοξικά φυτοφάρμακα.

Οι κίνδυνοι δεν είναι ίδιοι για όλα τα είδη

Ο μύχος περνά το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του πάνω από τον Ειρηνικό Ωκεανό, αλλά επιστρέφει στη Χαβάη για να αναπαραχθεί. Εκεί αντιμετωπίζει απειλές από τον τεχνητό φωτισμό, τις συγκρούσεις με ηλεκτροφόρα καλώδια και εισαγόμενα αρπακτικά, όπως οι οικόσιτες γάτες.

Η δε χουλιαροσκαλίδρα εξαρτάται από ένα ολοένα μικρότερο δίκτυο παλιρροϊκών λασπωδών εκτάσεων ανάμεσα στη χερσόνησο Τσουκότκα της Ρωσίας, όπου αναπαράγεται, και τις περιοχές της Νοτιοανατολικής Ασίας όπου περνά την περίοδο εκτός αναπαραγωγής.

Η απώλεια ακόμη και λίγων από αυτούς τους ενδιάμεσους σταθμούς μπορεί να θέσει σε κίνδυνο ένα από τα σπανιότερα μεταναστευτικά πουλιά του κόσμου.

Γι’ αυτό και οι επιστήμονες υπογραμμίζουν ότι κάθε είδος χρειάζεται διαφορετικό σχέδιο προστασίας, αλλά με μία κοινή αρχή – η προστασία πρέπει να καλύπτει ολόκληρο τον ετήσιο κύκλο ζωής και όχι μόνο έναν τόπο, μία εποχή ή μία απειλή.

Γιατί τα μεταναστευτικά πουλιά είναι τόσο σημαντικά

Η σημασία τους δεν περιορίζεται στην εντυπωσιακή τους ικανότητα να ταξιδεύουν τεράστιες αποστάσεις.

Τα μεταναστευτικά πουλιά συμβάλλουν στην επικονίαση φυτών, στη διασπορά σπόρων, στον έλεγχο γεωργικών παρασίτων και στη μεταφορά θρεπτικών στοιχείων από ένα οικοσύστημα σε άλλο.

Παράλληλα, στηρίζουν τοπικές οικονομίες μέσω της παρατήρησης πουλιών και του οικοτουρισμού.

Η μείωσή τους, επομένως, δεν αποτελεί απλώς απώλεια βιοποικιλότητας. Σύμφωνα με τους ερευνητές, αποτελεί ένδειξη ευρύτερης αποσταθεροποίησης οικοσυστημάτων από τα οποία εξαρτώνται τόσο η άγρια ζωή όσο και οι άνθρωποι.

Η τεχνολογία αλλάζει όσα γνωρίζουμε

Το αισιόδοξο στοιχείο είναι ότι οι επιστήμονες διαθέτουν πλέον πολύ περισσότερα εργαλεία για να κατανοήσουν τις μετακινήσεις και τις απειλές που αντιμετωπίζουν τα πουλιά.

Μικροσκοπικοί πομποί εντοπισμού, γενετικές αναλύσεις, αυτοματοποιημένα δίκτυα ραδιοτηλεμετρίας, μακροχρόνια προγράμματα παρακολούθησης και πρωτοβουλίες επιστήμης των πολιτών, όπως το eBird, έχουν μεταμορφώσει την έρευνα τα τελευταία χρόνια.

Οι νέες συσκευές εντοπισμού μπορεί να είναι μικρότερες ακόμη και από ένα νόμισμα και λειτουργούν σαν μικροσκοπικά «σακίδια» στην πλάτη των πουλιών.

Έτσι οι επιστήμονες μπορούν για πρώτη φορά να παρακολουθούν μεμονωμένα ζώα σε ολόκληρες ηπείρους και να εντοπίζουν με μεγαλύτερη ακρίβεια πού χρειάζεται να δοθεί προτεραιότητα στην προστασία τους.

Το παράδειγμα του προγράμματος «Road to Recovery»

Μία από τις πρωτοβουλίες που επιχειρούν να εφαρμόσουν αυτή τη νέα φιλοσοφία είναι το Road to Recovery, ένα διεθνές πρόγραμμα που έχει στόχο να σταματήσει την κατάρρευση των πληθυσμών των ταχύτερα μειούμενων ειδών της Βόρειας Αμερικής, πριν αυτά χρειαστούν επίσημη προστασία βάσει της αμερικανικής νομοθεσίας για τα απειλούμενα είδη.

Αντί να περιμένει μέχρι οι πληθυσμοί να φτάσουν σε κρίσιμο σημείο, το πρόγραμμα φέρνει μαζί επιστήμονες, κυβερνήσεις, οργανώσεις προστασίας της φύσης, ιδιοκτήτες γης και τοπικές κοινότητες.

Οι ομάδες αυτές προσπαθούν να εντοπίσουν ποιοι ακριβώς παράγοντες απειλούν κάθε είδος και πού πρέπει να κατευθύνονται οι περιορισμένοι πόροι για να έχουν τη μεγαλύτερη δυνατή αποτελεσματικότητα.

Σήμερα λειτουργούν περισσότερες από 50 διεθνείς ομάδες εργασίας, οι οποίες καταρτίζουν σχέδια για είδη όπως τα bobolinks, τα lesser yellowlegs, τα evening grosbeaks και τα yellow-billed cuckoos.

Η δουλειά τους έχει ήδη οδηγήσει σε νέες επιστημονικές έρευνες, προστασία οικοτόπων, αλλαγές πολιτικής, μεταρρυθμίσεις στο κυνήγι και νέες διεθνείς συνεργασίες.

Η προστασία απαιτεί συνεργασία πέρα από τα σύνορα

Επειδή τα μεταναστευτικά πουλιά περνούν διαρκώς από διαφορετικές χώρες, καμία κυβέρνηση δεν μπορεί να τα προστατεύσει μόνη της.

Διεθνείς συμφωνίες, όπως η Σύμβαση για τη Διατήρηση των Μεταναστευτικών Ειδών Άγριων Ζώων, καθώς και περιφερειακές συνεργασίες για τις μεταναστευτικές οδούς, επιτρέπουν στα κράτη να συντονίζουν τις δράσεις τους πέρα από τα πολιτικά σύνορα.

Ωστόσο, η αποτελεσματικότητα της συγκεκριμένης σύμβασης περιορίζεται σημαντικά επειδή αρκετές από τις μεγαλύτερες και ισχυρότερες χώρες του κόσμου δεν έχουν προσχωρήσει σε αυτήν.

Μεταξύ αυτών βρίσκονται οι Ηνωμένες Πολιτείες, ο Καναδάς, το Μεξικό, η Ρωσία και η Ιαπωνία.

Οι ερευνητές θεωρούν ότι μεγαλύτερη διεθνής συμμετοχή και σταθερή κρατική χρηματοδότηση θα μπορούσαν να μετατρέψουν την επιστημονική γνώση σε πραγματικά συντονισμένες δράσεις προστασίας.

Τι μπορούν να κάνουν κυβερνήσεις, επιχειρήσεις και πολίτες

Η ευθύνη, πάντως, δεν ανήκει μόνο στις κυβερνήσεις.

Ιδιοκτήτες γης, επιχειρήσεις, περιβαλλοντικές οργανώσεις και πολίτες μπορούν να συμβάλουν στην αποκατάσταση και προστασία οικοτόπων, αλλά και στη μείωση άμεσων κινδύνων.

Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται οι επιθέσεις από γάτες που κυκλοφορούν ελεύθερες και οι συγκρούσεις πουλιών με κτίρια – δύο πολύ απλά αλλά σημαντικά παραδείγματα.

Οι πολίτες μπορούν επίσης να στηρίζουν πολιτικές φιλικές προς τα πουλιά και να συμμετέχουν σε προγράμματα επιστήμης των πολιτών, βοηθώντας στην καταγραφή και παρακολούθηση των μεταναστευτικών πληθυσμών.

Υπάρχουν παραδείγματα που δείχνουν ότι η ανάκαμψη είναι εφικτή

Παρά τη σοβαρότητα των ευρημάτων, οι επιστήμονες θεωρούν ότι υπάρχουν πραγματικοί λόγοι αισιοδοξίας.

Προγράμματα διατήρησης σε όλο τον κόσμο έχουν επανειλημμένα δείξει ότι όταν οι βασικές απειλές εντοπίζονται και αντιμετωπίζονται εγκαίρως, οι πληθυσμοί μπορούν να ανακάμψουν.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το φυτοφάρμακο DDT, το οποίο είχε οδηγήσει είδη όπως ο φαλακρός αετός, ο πετρίτης και ο ψαραετός κοντά στην εξαφάνιση. Μετά την απαγόρευσή του, οι πληθυσμοί τους κατάφεραν να ανακάμψουν.

Το κρίσιμο στοίχημα για τις επόμενες γενιές

Την επόμενη άνοιξη, τα μπόμπολινκ θα επιστρέψουν ξανά στα λιβάδια της Βόρειας Αμερικής.

Οι μύχοι θα διασχίσουν χιλιάδες χιλιόμετρα ανοιχτού ωκεανού για να γυρίσουν στη Χαβάη. Και οι χουλιαροσκαλίδρες θα επιχειρήσουν ξανά μία από τις πιο δύσκολες μεταναστεύσεις που γνωρίζουμε στη φύση.

Το αν αυτές οι διαδρομές θα συνεχίσουν να αποτελούν μέρος του φυσικού κόσμου και για τις επόμενες γενιές θα εξαρτηθεί, όπως καταλήγουν οι επιστήμονες, από τις αποφάσεις που θα ληφθούν σήμερα και από το πόσο έγκαιρα θα προστατευθούν όχι μόνο τα ίδια τα πουλιά, αλλά και ολόκληρα τα δίκτυα οικοτόπων από τα οποία εξαρτάται η επιβίωσή τους.