Πάνω από 1.600 χρόνια μετά τον θάνατο ενός ανθρώπου στη ρωμαϊκή Αίγυπτο, οι αρχαιολόγοι που εξέταζαν τη μούμια του, ήρθαν αντιμέτωποι με μια απρόσμενη ανακάλυψη.

Στο εσωτερικό της κοιλιακής κοιλότητας βρέθηκε ένα απόσπασμα της Ιλιάδας του Ομήρου.

Το χειρόγραφο δεν είχε τοποθετηθεί ως κτέρισμα -ως ταφικό δώρο δηλαδή- δίπλα στον νεκρό, ούτε αποτελούσε κάποιο θρησκευτικό φυλαχτό. Είχε χρησιμοποιηθεί ως απλό βοηθητικό υλικό κατά τη διαδικασία της ταρίχευσης.

Η ανακάλυψη μοιάζει παράδοξη. Πώς είναι δυνατόν ένα από τα σημαντικότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας να καταλήξει να χρησιμοποιείται σαν κοινό υλικό συσκευασίας; Η απάντηση βρίσκεται όχι μόνο στην ιστορία του ίδιου του κειμένου, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο η Ιλιάδα διαμόρφωσε την ταυτότητα, την εκπαίδευση και τη συλλογική μνήμη της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Η Ιλιάδα, που αποδίδεται στον Όμηρο και χρονολογείται στον 8ο αιώνα π.Χ., δεν αφηγείται την άλωση της Τροίας, αλλά ένα μικρό χρονικό διάστημα του δεκαετούς πολέμου. Το έπος ολοκληρώνεται μέσα σε μια ατμόσφαιρα καταστροφής, λίγο πριν από την οριστική πτώση της πόλης. Δεν υπάρχει θρίαμβος ούτε αισιόδοξο τέλος. Υπάρχει μόνο η προαναγγελία μιας ολοκληρωτικής καταστροφής.

Κι όμως, για τους Ρωμαίους, αυτή η ιστορία δεν τελείωνε εκεί.

Σύμφωνα με τη ρωμαϊκή παράδοση που αναπτύχθηκε αρκετούς αιώνες αργότερα, ο Αινείας, γιος του Αγχίση και της θεάς Αφροδίτης, κατάφερε να διαφύγει από την φλεγόμενη Τροία, μεταφέροντας στους ώμους του τον ηλικιωμένο πατέρα του και κρατώντας μαζί του τα ιερά της οικογένειας. Ύστερα από ένα μακρύ ταξίδι έφτασε στην Ιταλία, όπου έγινε ο μυθικός πρόγονος του ρωμαϊκού λαού.

Η ιστορία αυτή δεν υπάρχει στην Ιλιάδα. Αναπτύχθηκε κυρίως στην Αινειάδα του Βιργιλίου. Ωστόσο, άλλαξε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο οι Ρωμαίοι αντιλαμβάνονταν τον Τρωικό Πόλεμο. Η ήττα της Τροίας μετατράπηκε σε ιδρυτικό μύθο της Ρώμης. Έτσι, το παρελθόν δεν θεωρούνταν ποτέ στατικό, αλλά αναδιαμορφωνόταν συνεχώς μέσα από νέες αφηγήσεις που συνέδεαν διαφορετικές εποχές.

Για τους Ρωμαίους, ο Τρωικός Πόλεμος δεν αποτελούσε μια μακρινή ελληνική ιστορία. Ήταν το σημείο εκκίνησης της δικής τους ιστορίας. Η επίκληση της τρωικής καταγωγής δεν ήταν απλώς μια γενεαλογική διεκδίκηση. Ήταν ένας πολιτισμικός μηχανισμός που νομιμοποιούσε την εξουσία και ενίσχυε τη συλλογική ταυτότητα της αυτοκρατορίας.

Η Ιλιάδα αποτελούσε το κοινό πολιτισμικό λεξιλόγιο των μορφωμένων ανθρώπων. Οι ελίτ της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας τη μελετούσαν στα σχολεία, την ανέλυαν στις αίθουσες διδασκαλίας και την επικαλούνταν στους δημόσιους λόγους τους. Ένας συγκλητικός στη Ρώμη, ένας δάσκαλος στη Μικρά Ασία και ένας μαθητής στην Αίγυπτο μπορούσαν να αναφέρονται στους ίδιους ήρωες και στα ίδια επεισόδια, αναγνωρίζοντας μια κοινή πολιτισμική παράδοση.

Η γνώση του Ομήρου αποτελούσε ένδειξη παιδείας και κοινωνικού κύρους. Η Ιλιάδα λειτουργούσε ως ένα κοινό σημείο αναφοράς που ένωνε ανθρώπους διαφορετικών γλωσσών και περιοχών μέσα σε μια αυτοκρατορία τεράστιας γεωγραφικής έκτασης.

Η ίδια η Τροία απέκτησε, κατά τη ρωμαϊκή περίοδο, έναν νέο ρόλο. Ο αρχαιολογικός χώρος, στη σημερινή Τουρκία, μετατράπηκε σε τόπο πολιτιστικού προσκυνήματος. Ο αυτοκράτορας Αύγουστος συνέδεσε επίσημα την πόλη με την τρωική καταγωγή της Ρώμης, ενώ επί Αδριανού η επίσκεψη στην Τροία εντάχθηκε στην πολιτιστική ζωή της αυτοκρατορίας.

Οι ταξιδιώτες του 2ου αιώνα μ.Χ. έβρισκαν μια πόλη προσεκτικά οργανωμένη για να ανακαλεί το ομηρικό παρελθόν. Υπήρχαν λουτρά, ξενώνες, χώροι υποδοχής επισκεπτών και ακόμη ένα μικρό ωδείο χτισμένο πάνω στην αρχαία ακρόπολη.

Τα ερείπια της Εποχής του Χαλκού λειτουργούσαν ως φυσικό σκηνικό της ομηρικής αφήγησης, επιτρέποντας στους επισκέπτες να αισθάνονται ότι περπατούσαν πάνω στα ίχνη των ηρώων.

Η Ιλιάδα όμως δεν κυκλοφορούσε μόνο στη Μικρά Ασία. Σε ολόκληρη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία αντιγραφόταν διαρκώς πάνω σε παπύρους. Η Αίγυπτος, μία από τις σημαντικότερες επαρχίες της Ρώμης, υπήρξε σημαντικό κέντρο αντιγραφής και διδασκαλίας του Ομήρου.

Στις ελληνόφωνες ελίτ πόλεων όπως η Οξύρρυγχος, όπου ανακαλύφθηκε η συγκεκριμένη μούμια, η Ιλιάδα κατείχε εξέχουσα θέση στην εκπαίδευση. Παράλληλα, όμως, στην ευρύτερη αιγυπτιακή κοινωνία κυκλοφορούσαν και άλλες εκδοχές του Τρωικού Πολέμου, όπως εκείνες που είχε καταγράψει ο Ηρόδοτος βασισμένος στις αφηγήσεις Αιγυπτίων ιερέων.

Οι πρώτες ανακοινώσεις για την ανακάλυψη του αποσπάσματος μέσα στη μούμια υπέθεσαν ότι ίσως επρόκειτο για ένα προσωπικό αντικείμενο με ιδιαίτερη συναισθηματική ή πνευματική αξία για τον νεκρό. Ωστόσο, η απλούστερη εξήγηση φαίνεται τελικά και η πιθανότερη.

Οι παλαιοί ή φθαρμένοι πάπυροι επαναχρησιμοποιούνταν συχνά ως φθηνό υλικό. Το συγκεκριμένο απόσπασμα πιθανότατα είχε πάψει να θεωρείται χρήσιμο ως βιβλίο και χρησιμοποιήθηκε μαζί με άλλα κομμάτια παπύρου για να γεμίσει την κοιλιακή κοιλότητα της μούμιας κατά την ταρίχευση.

Αυτό δεν μειώνει τη σημασία της ανακάλυψης. Αντίθετα, αποκαλύπτει πόσο διαδεδομένος ήταν ο Όμηρος στη ρωμαϊκή Αίγυπτο. Ένα αντίγραφο της Ιλιάδας μπορούσε να είναι τόσο συνηθισμένο ώστε, όταν φθειρόταν, να αποκτούσε μια δεύτερη, εντελώς πρακτική χρήση.

Η ιστορία αυτού του μικρού αποσπάσματος υπενθυμίζει ότι τα μεγάλα κείμενα δεν επιβιώνουν μόνο μέσα από τα βιβλία ή τις βιβλιοθήκες. Επιβιώνουν επειδή ενσωματώνονται στην καθημερινή ζωή, στην εκπαίδευση, στην πολιτική, ακόμη και στα πιο απρόσμενα υλικά κατάλοιπα ενός πολιτισμού.

Από τα πεδία μάχης της Τροίας μέχρι τα σχολεία της Ρώμης και από τους παπύρους της Αιγύπτου μέχρι το εσωτερικό μιας μούμιας, το ομηρικό έπος συνέχισε να ταξιδεύει στον χρόνο, αποδεικνύοντας ότι τα μεγάλα έργα δεν είναι ποτέ στατικά. Αλλάζουν μορφή, αλλά δεν παύουν ποτέ να αποτελούν μέρος της ανθρώπινης ιστορίας.