Σε μια χώρα περίπου 100 εκατομμυρίων κατοίκων, το Κομμουνιστικό Κόμμα Ινδονησίας είχε 3 εκατομμύρια οργανωμένα μέλη, ενώ απολάμβανε και μία ευρεία κοινωνική επιρροή. Στην εποχή του Ψυχρού Πολέμου, εποχή έντονης αντιπαλότητας των δύο μεγάλων δυνάμεων και των πολιτικά αντίπαλων ιδεολογιών, το ΚΚΙ αντιμετωπίστηκε ως απειλή που έπρεπε να εξαλειφθεί. Και η εξάλειψη πήρε τη μορφή μαζικών δολοφονιών, φυλακίσεων και διώξεων που σημάδεψαν ολόκληρες οικογένειες.
Η επιρροή του ΚΚΙ εξαπλωνόταν σε συνδικάτα, αγροτικές ενώσεις, οργανώσεις γυναικών και νεολαίας. Ο λόγος του και τα επιχειρήματά του γίνονταν αποδεκτά σε εκατομμύρια ανθρώπους που διεκδικούσαν μία καλύτερη ζωή. Αυτά τα στοιχεία ήταν υπεραρκετά για να θεωρηθεί το ΚΚΙ απειλή για το αστικό καπιταλιστικό σύστημα, το οποίο διακατεχόταν από έντονο αντικομμουνιστικό αίσθημα.
Αυτός ο αντικομμουνισμός ήταν, βολικά, μακριά από την «πολιτισμένη» Ευρώπη και δεν βρέθηκε κανένα εμπόδιο να δείξει το πιο σκληρό του πρόσωπο.
Το 1965 και το 1966, ο ινδονησιακός στρατός και οι σύμμαχοί του δολοφόνησαν περίπου μισό εκατομμύριο ανθρώπους και φυλάκισαν περίπου ένα εκατομμύριο ακόμη. Οι δυτικές κυβερνήσεις γνώριζαν.
Μάιος 1965: ένα γεμάτο στάδιο, λίγους μήνες πριν από τη σφαγή
Συγκλονίζει η φωτογραφία που τραβήχτηκε στις 23 Μαΐου 1965 στο στάδιο Μερντέκα της Τζακάρτας. Το στάδιο είναι κατάμεστο από και οπαδούς και μέλη του ΚΚΙ που γιορτάζουν τα 45 χρόνια από την ίδρυσή του. Στο βήμα ο πρόεδρός της χώρας Σουκάρνο ακουμπά στον ώμο τον πρόεδρο του κόμματος Ντίπα Νουσαντάρα Αϊντίτ.
Τον Νοέμβριο, ο Αϊντίτ θα συλληφθεί στην Κεντρική Ιάβα και θα εκτελεστεί χωρίς δίκη από στρατιωτικούς υπό τον συνταγματάρχη Γιασίρ Χαντιμπρότο. Η δολοφονία του θα στερήσει και τη δυνατότητα να καταθέσει δημόσια τη δική του εκδοχή για τα γεγονότα που προηγήθηκαν.
Η απόσταση ανάμεσα στις δύο στιγμές γεννά ένα ερώτημα: πόση ασφάλεια μπορούσε να προσφέρει στο ΚΚΙ η συμμαχία του με τον Σουκάρνο;
Η αφορμή και οι βαθύτερες αιτίες
Τη νύχτα της 30ής Σεπτεμβρίου προς την 1η Οκτωβρίου 1965, στρατιωτικοί που αυτοαποκαλούνταν «Κίνημα της 30ής Σεπτεμβρίου» απήγαγαν και δολοφόνησαν έξι στρατηγούς και έναν υπολοχαγό. Υποστήριζαν ότι ενεργούσαν για να αποτρέψουν πραξικόπημα εναντίον του Σουκάρνο. Ο στρατηγός Σουχάρτο κατέστειλε το κίνημα και αξιοποίησε την κρίση για να συντρίψει το ΚΚΙ και να παραμερίσει σταδιακά τον πρόεδρο. Η στρατιωτική ηγεσία της χώρας απέδωσε ευθύνες στο ΚΚΙ και στο σύνολο του κομμουνιστικού κινήματος της χώρας.
Εκείνη την περίοδο στην Ινδονησία το ΚΚΙ ασκούσε τεράστια επιρροή στη διεκδίκηση αγροτικών μεταρρυθμίσεων, γεγονός που προκαλούσε την εχθρότητα όλων των αντικομμουνιστικών δυνάμεων της χώρας.
Η δολοφονία των επτά αξιωματικών έδωσε την αφορμή. Η πολιτική και κοινωνική σύγκρουση καθόρισε την έκταση του στόχου.
Πώς οργανώθηκε η εξόντωση
Η εκστρατεία στηρίχθηκε σε στρατιωτικούς μηχανισμούς, τοπικές διοικήσεις και ομάδες πολιτών που κινητοποιήθηκαν εναντίον πραγματικών ή υποτιθέμενων κομμουνιστών. Στις δολοφονίες συμμετείχαν, ανά περιοχή, στρατιωτικοί, μουσουλμανικές πολιτοφυλακές και εθνικιστικές ομάδες. Στην Ανατολική Ιάβα, σημαντικό ρόλο στις σφαγές είχαν μέλη της Ansor, της νεολαίας της μουσουλμανικής οργάνωσης Nahdlatul Ulama.
Η προπαγάνδα προετοίμαζε το έδαφος. Οι κομμουνιστές παρουσιάζονταν ως προδότες και απάνθρωποι εχθροί.
Από τις πόλεις στα χωριά
Οι συλλήψεις και οι δολοφονίες απλώθηκαν σε μεγάλο μέρος του αρχιπελάγους. Άνθρωποι συλλαμβάνονταν στα σπίτια τους, κρατούνταν και μεταφέρονταν σε χώρους εκτέλεσης. Σοροί κατέληγαν σε ομαδικούς τάφους, ποτάμια, σπηλιές και στη θάλασσα ή αφήνονταν σε δρόμους ως δημόσια προειδοποίηση.
Η κύρια περίοδος της σφαγής υποχώρησε την άνοιξη του 1966, αλλά η βία συνεχίστηκε κατά τόπους και αργότερα.
Ποια ήταν η στάση της Δύσης;
Οι ΗΠΑ: γνώση, επιδοκιμασία και μυστική υποστήριξη
Τα αποχαρακτηρισμένα έγγραφα δείχνουν ότι οι ΗΠΑ όχι μόνο γνώριζαν, αλλά και στήριζαν τις επιχειρήσεις του στρατού.
Οι αμερικανικές αρχές γνώριζαν τις μαζικές δολοφονίες όσο αυτές βρίσκονταν σε εξέλιξη. Στις 20 Οκτωβρίου 1965, ο πρεσβευτής Μάρσαλ Γκριν ανέφερε συλλήψεις και εκτελέσεις στελεχών του ΚΚΙ, εκφράζοντας ταυτόχρονα τον «αυξανόμενο σεβασμό» του για την αποφασιστικότητα και την οργάνωση του στρατού στην καταστροφή του κόμματος. Τον Νοέμβριο, το αμερικανικό προξενείο στη Σουραμπάγια κατέγραφε σφαγές στην Ανατολική Ιάβα και μαρτυρίες για πτώματα στα ποτάμια.
Η γνώση συνοδευόταν από επιδοκιμασία και σχεδιασμό μυστικής υποστήριξης. Υπομνήματα της αμερικανικής κυβέρνησης και της CIA εξέταζαν την παροχή εξοπλισμού επικοινωνιών, ελαφρών όπλων, φαρμάκων και πιστώσεων, ακόμη και μέσω τρίτων χωρών ώστε να συγκαλύπτεται η αμερικανική εμπλοκή. Στις 2 Δεκεμβρίου, ο Γκριν επιβεβαίωνε τη συμφωνία του για χρηματοδότηση 50 εκατομμυρίων ρουπιών προς ενίσχυση της KAP-Gestapu, μιας οργάνωσης πολιτών που συντονιζόταν από τον στρατό και συμμετείχε στην καταστολή του ΚΚΙ. Το συγκεκριμένο τηλεγράφημα καταγράφει τη συμφωνία του πρεσβευτή, χωρίς να πιστοποιεί από μόνο του την ολοκλήρωση της πληρωμής.
Η Βρετανία: Ινδονήσιοι «πατριώτες» κατασκευασμένοι στη Σιγκαπούρη
Η βρετανική παρέμβαση περιλάμβανε μυστική προπαγάνδα που απέκρυπτε την κρατική της προέλευση.
Στη Σιγκαπούρη, μονάδα συνδεδεμένη με το Information Research Department του Foreign Office παρήγαγε το Kenjataan2, ένα ενημερωτικό έντυπο που εμφανιζόταν ως έργο Ινδονήσιων πατριωτών. Χρησιμοποιούσε επινοημένους συντάκτες και μεταφραζόταν στα ινδονησιακά. Η διανομή γινόταν μέσω σταθμών των βρετανικών μυστικών υπηρεσιών, με παραλήπτες περίπου 1.500 πρόσωπα επιρροής. Ακόμη και η εμφάνιση, το χαρτί και οι φάκελοι επιλέγονταν ώστε να συγκαλύπτουν την πραγματική προέλευση.
Τα πρωτότυπα δείχνουν και το περιεχόμενο:
- FCO 168/1668, οδηγίες προς τη Σιγκαπούρη, 8 Οκτωβρίου 1965: ζητείται προπαγάνδα που θα ενθαρρύνει δραστήρια δράση εναντίον του κομμουνισμού και θα ενισχύει το αντικομμουνιστικό κλίμα.
- FCO 168/1667, ειδικό τεύχος “The Coup”: το editorial ζητεί να αφαιρεθεί ο «καρκίνος του κομμουνισμού» από το σώμα του κράτους.
- FO 1110/2357, Kenjataan2, τεύχος 19: διατυπώνεται η απαίτηση να εξαλειφθούν οριστικά το ΚΚΙ και όσα εκπροσωπεί.
Η βρετανική κυβέρνηση κατασκεύαζε, λοιπόν, μια υποτιθέμενη εγχώρια φωνή, η οποία απαιτούσε την εξάλειψη του πολιτικού αντιπάλου, ενώ η μαζική βία βρισκόταν σε εξέλιξη.
Η αυστραλιανή κυβέρνηση γνώριζε τις σφαγές και, μέσω του Radio Australia, ενίσχυε την αντικομμουνιστική προπαγάνδα του στρατού, υποβαθμίζοντας τον ρόλο του στις δολοφονίες.
Αντίθετα, το Κομμουνιστικό Κόμμα Αυστραλίας και συνδικάτα κατήγγελλαν τις διώξεις, ενώ αργότερα η Διεθνής Αμνηστία κινητοποιήθηκε για τους πολιτικούς κρατούμενους.
Ποια ήταν η θέση της Σοβιετικής Ένωσης και της Κίνας
Η Σοβιετική Ένωση κατήγγειλε τις διώξεις των κομμουνιστών και των άλλων αριστερών οργανώσεων. με δημόσιες παρεμβάσεις της ηγεσίας της ήδη από τον Οκτώβριο του 1965. Παρότι η Μόσχα αντιμετώπισε αρχικά τις εξελίξεις με προσοχή, η προσέγγιση του ΚΚΙ με το Πεκίνο, στο πλαίσιο της σινοσοβιετικής αντιπαράθεσης, δεν σήμαινε ότι παρέμεινε σιωπηλή απέναντι στη σφαγή. Η Κίνα καταδίκασε επίσης την αντικομμουνιστική καταστολή και τις διώξεις ανθρώπων κινεζικής καταγωγής, απαιτώντας να επιτραπεί η ασφαλής αναχώρηση των Κινέζων υπηκόων που επιθυμούσαν να εγκαταλείψουν τη χώρα. Οι αντιδράσεις αυτές δεν ανέκοψαν την εξόντωση, ενώ οι σχέσεις Πεκίνου–Τζακάρτας επιδεινώθηκαν μέχρι το πάγωμα των διπλωματικών τους σχέσεων το 1967.
Ήταν «βολική» η γεωγραφία;
Η Ινδονησία βρίσκεται ανάμεσα στον Ινδικό και στον Ειρηνικό Ωκεανό. Στον άμεσο περίγυρό της το 1965 βρίσκονταν η Μαλαισία, η νεοσύστατη ανεξάρτητη Σιγκαπούρη, οι Φιλιππίνες, το βρετανικό προτεκτοράτο του Μπρουνέι και η Αυστραλία. Στα ανατολικά, η σημερινή Παπούα Νέα Γουινέα βρισκόταν ακόμη υπό αυστραλιανή διοίκηση, ενώ το Ανατολικό Τιμόρ ήταν πορτογαλική αποικία.
Η απόσταση από την Ευρώπη μπορεί να εξηγεί τη μικρή θέση της σφαγής στην ευρωπαϊκή δημόσια μνήμη. Δεν εξηγεί άγνοια των δυτικών κυβερνήσεων. Τα δικά τους έγγραφα αποδεικνύουν ότι ήταν ενημερωμένες.
Πόσοι ήταν τελικά οι νεκροί και οι διωκόμενοι;
Δεν υπάρχει οριστική καταμέτρηση. Μια ευρέως χρησιμοποιούμενη ιστορική εκτίμηση είναι περίπου 500.000 δολοφονημένοι, ενώ άλλες εκτιμήσεις φτάνουν το ένα εκατομμύριο. Περίπου ένα εκατομμύριο άνθρωποι φυλακίστηκαν. Άνθρωποι πέρασαν δώδεκα, δεκατρία ή δεκατέσσερα χρόνια σε φυλακές και στρατόπεδα, χωρίς να δικαστούν. Ανάμεσα στους κρατουμένους υπήρχαν και παιδιά.
Η έκταση της καταστολής ξεπερνούσε τους δολοφονημένους και τους φυλακισμένους. Οι οικογένειες αντιμετώπισαν απώλεια εισοδήματος, αποκλεισμούς, επιτήρηση και κοινωνικό στιγματισμό. Έλεγχοι πολιτικής «καθαρότητας» μπορούσαν να αφορούν και το οικογενειακό περιβάλλον, εμποδίζοντας πρόσβαση σε επαγγέλματα και στην εκπαίδευση.
Το 2016, ο Kenneth Roth της Human Rights Watch κατήγγειλε τη συνεχιζόμενη συλλογική τιμωρία απογόνων των θυμάτων. Μετέφερε μάλιστα εκτίμηση ανώτερου αξιωματούχου για έως 40 εκατομμύρια επηρεαζόμενους, μαζί με συγγενείς και απογόνους. Αυτός ο αριθμός δεν είναι απογραφή θυμάτων ούτε αριθμός νεκρών. Δείχνει το εύρος που μπορούσε να πάρει η κληρονομιά του στιγματισμού.
Από το 1966 μέχρι σήμερα
Τον Μάρτιο του 1966 το ΚΚΙ απαγορεύτηκε. Ο Σουχάρτο παραμέρισε τον Σουκάρνο και εγκαθίδρυσε τη δικτατορία της «Νέας Τάξης», η οποία διατηρήθηκε μέχρι το 1998. Το οργανωμένο κομμουνιστικό κίνημα είχε υποστεί καταστροφικό πλήγμα· οι απόπειρες ανασυγκρότησής του αντιμετωπίστηκαν με νέες στρατιωτικές επιχειρήσεις, μεταξύ άλλων στην Ανατολική Ιάβα.
Η πτώση της δικτατορίας επέτρεψε μεγαλύτερο χώρο σε επιζώντες, ερευνητές και οργανώσεις δικαιωμάτων. Οι απαγορεύσεις και οι αντικομμουνιστικοί μηχανισμοί, ωστόσο, επιβίωσαν. Η συζήτηση για το 1965 εξακολούθησε να προκαλεί απειλές και παρεμβάσεις εναντίον δημόσιων εκδηλώσεων.
Στις 11 Ιανουαρίου 2023, ο πρόεδρος Τζόκο Ουιντόντο αναγνώρισε ότι τα γεγονότα του 1965–1966 περιλάμβαναν σοβαρές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Το 2026, ο νέος Ποινικός Κώδικας εξακολουθεί να προβλέπει φυλάκιση έως τεσσάρων ετών για τη δημόσια διάδοση του κομμουνισμού. Υπάρχει ρητή εξαίρεση για τη μελέτη προς όφελος της γνώσης, συνεπώς, η επιστημονική μελέτη δεν ταυτίζεται νομικά με την απαγορευμένη πολιτική προπαγάνδα. Το ΚΚΙ παραμένει απαγορευμένο.
Και η σύγκρουση για τη μνήμη συνεχίζεται. Τον Σεπτέμβριο του 2026, επιζώντες και συγγενείς θυμάτων αμφισβητούσαν δικαστικά την απονομή του τίτλου του «Εθνικού Ήρωα» στον Σουχάρτο, που είχε αποφασιστεί το 2025. Η συγκεκριμένη διαδικασία αφορά την τιμητική αναγνώρισή του, όχι ποινική δίκη για τις σφαγές.
Περισσότερες από έξι δεκαετίες μετά το γεμάτο στάδιο του Μαΐου 1965, οι οικογένειες εξακολουθούν να διεκδικούν την αναγνώριση των ανθρώπων τους ως θυμάτων. Την ίδια στιγμή, το κράτος απονέμει τιμές στον στρατηγό υπό την ηγεσία του οποίου πραγματοποιήθηκε η εξόντωσή τους.
* Η Ελένη Νικολαΐδου είναι ιστορικός και συγγραφέας. Είναι διδάκτωρ του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου, με ερευνητικά ενδιαφέροντα που επικεντρώνονται στη σύγχρονη ελληνική ιστορία και ιδιαίτερα στην περίοδο της Κατοχής, τον Εμφύλιο Πόλεμο και την ιστορία των πολιτικών προσφύγων. Άρθρα και μελέτες της έχουν δημοσιευθεί σε εφημερίδες και επιστημονικά περιοδικά.
ΠΗΓΕΣ
APSN, Book Review: Pretext for Mass Murder, 2007. Αναδημοσίευση βιβλιοκριτικής της Carmel Budiardjo, από το TAPOL, 14/8/2007.
Katharine E. McGregor, «The Indonesian Killings of 1965–1966», Mass Violence & Résistance, Sciences Po, 4/8/2009.
Memorandum for President Johnson, Washington, October 1, 1965, Office of the Historian
Nicholas Gilby, «Kenjataan2 (“Facts”)», Deception in High Places.
Indonesia: Remarks by Kenneth Roth, Human Rights Watch, 4/2016
National Security Archive, «U.S. Embassy Tracked Indonesia Mass Murder 1965», 17/10/2017
Office of the Historian, FRUS 1964–1968, τόμος XXVI, έγγραφα 142, 158, 172 και 179
The National Archives (UK), FCO 168/1667, ψηφιοποιημένο αντίγραφο μέσω Nicholas Gilby
Paul Lashmar, Nicholas Gilby, James Oliver, «Slaughter in Indonesia: Britain’s secret propaganda war», The Observer, 17/10/2021
