Ανοίγουν οι επί μακρόν σφραγισμένοι φάκελοι για τον διαβόητο ναζί, Γιόζεφ Μένγκελε, όπως ανακοίνωσε η Ελβετική Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Πληροφοριών.

Ο Μένγκελε διέφυγε από την Ευρώπη μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά για χρόνια υπήρχαν φήμες ότι πέρασε κάποιο διάστημα στην Ελβετία, παρότι εκκρεμούσε διεθνές ένταλμα σύλληψης εις βάρος του.

Ιστορικοί είχαν επανειλημμένα ζητήσει πρόσβαση στους φακέλους, όμως μέχρι σήμερα οι ελβετικές αρχές αρνούνταν.

Ο Μένγκελε ήταν γιατρός που υπηρέτησε στα Waffen SS της Γερμανίας. Τοποθετήθηκε στο στρατόπεδο εξόντωσης του Άουσβιτς στην κατεχόμενη από τους ναζί Πολωνία, όπου επέλεγε ποιοι θα οδηγούνταν στους θαλάμους αερίων – εκτιμάται ότι 1,1 εκατομμύριο άνθρωποι πέθαναν εκεί, ανάμεσά τους περίπου ένα εκατομμύριο Εβραίοι.

Γνωστός ως «ο Άγγελος του Θανάτου», επέλεγε επίσης κρατούμενους, κυρίως παιδιά και δίδυμα, για σαδιστικά ιατρικά πειράματα, πριν τους στείλει και αυτούς στον θάνατο.

Διαβάστε: Μήπως οι συγγενείς σας ήταν ναζί; / Το διαδικτυακό εργαλείο που φέρνει τους Γερμανούς μπροστά στο παρελθόν τους

Η διαφυγή μετά τον πόλεμο

Μετά τον πόλεμο, ο Μένγκελε, όπως πολλοί υψηλόβαθμοι ναζί, άλλαξε γρήγορα τόσο τη στολή όσο και το όνομά του.

Με τη βοήθεια της ψεύτικης ταυτότητάς του, απέκτησε ταξιδιωτικά έγγραφα του Ερυθρού Σταυρού από το ελβετικό προξενείο στη Γένοβα της βόρειας Ιταλίας και τα χρησιμοποίησε για να διαφύγει στη Νότια Αμερική.

Ο Ερυθρός Σταυρός προόριζε τα έγγραφα αυτά για χιλιάδες ανθρώπους σε όλη την Ευρώπη που είχαν εκτοπιστεί ή μείνει χωρίς υπηκοότητα λόγω του πολέμου, όμως ναζί που προσπαθούσαν να αποφύγουν τη δίωξη κατάφεραν επίσης να τα αποκτήσουν, κάτι για το οποίο ο οργανισμός ζήτησε αργότερα συγγνώμη.

Η Διεθνής Επιτροπή του Ερυθρού Σταυρού στη Γένοβα είχε εκδώσει αυτά τα διαβατήρια με ψεύτικα ονόματα για ναζί εγκληματίες πολέμου, όπως ο Γιόζεφ Μένγκελε, ο Κλάους Μπάρμπι και ο Άντολφ Άιχμαν.

Ποια είναι όμως η σύνδεση του Μένγκελε με την Ελβετία;

Παρότι εγκατέλειψε την Ευρώπη το 1949, ο Μένγκελε έκανε διακοπές για σκι στις ελβετικές Άλπεις με τον γιο του Ρολφ το 1956.

Η Ελβετίδα ιστορικός Ρεγκούλα Μπόχσλερ αναρωτιόταν πάντα αν ο Μένγκελε επέστρεψε ξανά, και μάλιστα μετά την έκδοση του διεθνούς εντάλματος σύλληψης το 1959.

Η Μπόχσλερ, ερευνώντας τον πιθανό ρόλο της Ελβετίας ως χώρας διέλευσης για φυγάδες ναζί, ανακάλυψε ότι τον Ιούνιο του 1961 οι αυστριακές μυστικές υπηρεσίες είχαν προειδοποιήσει τις ελβετικές αρχές ότι ο Μένγκελε ταξίδευε με ψευδώνυμο και ενδέχεται να βρισκόταν σε ελβετικό έδαφος.

«Φαίνεται να υπάρχουν στοιχεία ότι ο Μένγκελε σχεδίαζε ταξίδι στην Ευρώπη το 1959. Γιατί η κυρία Μένγκελε νοίκιασε διαμέρισμα στη Ζυρίχη;» δήλωσε η ιστορικός στο BBC.

Την ίδια περίοδο, η σύζυγος του Μένγκελε είχε νοικιάσει διαμέρισμα στη Ζυρίχη και είχε αιτηθεί μόνιμη άδεια παραμονής.

Το διαμέρισμα βρισκόταν σε μια απλή συνοικία, παρότι η οικογένεια Μένγκελε είχε την οικονομική δυνατότητα για κάτι πολύ πιο πολυτελές. Ωστόσο, ήταν κοντά στο αεροδρόμιο.

Η Μπόχσλερ κατάφερε να ανακαλύψει φακέλους της αστυνομίας της Ζυρίχης που αποδείκνυαν ότι το 1961 το διαμέρισμα τέθηκε υπό παρακολούθηση· η αστυνομία κατέγραψε ακόμη και τη σύζυγο του Μένγκελε να οδηγεί το Volkswagen της, συνοδευόμενη από έναν άγνωστο άνδρα.

Ήταν όμως ο σύζυγός της;

Η σύλληψη ενός καταζητούμενου εγκληματία πολέμου, όπως ήταν ο Μένγκελε το 1961, θα απαιτούσε εμπλοκή της ομοσπονδιακής αστυνομίας της Ελβετίας. Το 2019 η Μπόχσλερ ζήτησε πρόσβαση και στους ομοσπονδιακούς φακέλους.

Οι μυστηριώδεις κλειστοί φάκελοι

Το αίτημά της απορρίφθηκε. Οι φάκελοι είχαν σφραγιστεί έως το 2071 για λόγους εθνικής ασφάλειας και προστασίας της ευρύτερης οικογένειας.

Η Μπόχσλερ δεν ήταν η πρώτη ούτε η τελευταία που απορριπτόταν. Το 2025, ο επίσης ιστορικός Ζεράρ Βετστάιν επιχείρησε ξανά, αλλά έλαβε και αυτός αρνητική απάντηση.

«Μου φαινόταν γελοίο», είπε στο BBC. «Όσο οι φάκελοι παραμένουν κλειστοί μέχρι το 2071, τροφοδοτούν θεωρίες συνωμοσίας· όλοι λένε “κάτι πρέπει να κρύβουν”».

Ο Βετστάιν προσέφυγε στα δικαστήρια κατά των ελβετικών αρχών, σε μια δαπανηρή διαδικασία για την οποία ζήτησε χρηματοδότηση από απλούς πολίτες. «Συγκεντρώσαμε 18.000 ελβετικά φράγκα μέσα σε λίγες ημέρες».

Τότε ήταν που η Ελβετική Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Πληροφοριών άλλαξε στάση. Σε ανακοίνωσή της αυτόν τον μήνα,ανέφερε: «Στον προσφεύγοντα θα δοθεί πρόσβαση στον φάκελο, υπό προϋποθέσεις και όρους που απομένει να καθοριστούν».

Τα σενάρια και οι θεωρίες συνωμοσίας

Δεν είναι πάντως όλοι βέβαιοι ότι οι φάκελοι θα αποκαλύψουν πολλά για τον ίδιο τον Μένγκελε.

Ο Σάσα Ζάλα, πρόεδρος της Ελβετικής Εταιρείας Ιστορίας, δηλώνει «απολύτως βέβαιος ότι δεν υπάρχει τίποτα σημαντικό για τον Μένγκελε», αλλά θεωρεί πιθανό να υπάρχουν αναφορές σε ξένες μυστικές υπηρεσίες ή ξένους πληροφοριοδότες.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1950, η ισραηλινή Μοσάντ καταδίωκε ενεργά φυγάδες ναζί εγκληματίες πολέμου, και ο Ζάλα υποψιάζεται ότι ίσως είχε επαφές με τις ελβετικές αρχές. Αυτό θα μπορούσε να δικαιολογεί τη διατήρηση του απορρήτου, καθώς ευαίσθητες πληροφορίες σχετικές με ξένες υπηρεσίες πληροφοριών συχνά λογοκρίνονται.

Άλλοι ιστορικοί, όπως ο Γιάκομπ Τάνερ, λένε ότι η μυστικότητα γύρω από τους φακέλους αποκαλύπτει περισσότερα για την ίδια την Ελβετία παρά για τον Μένγκελε. «Πρόκειται για σύγκρουση ανάμεσα στην εθνική ασφάλεια και την ιστορική διαφάνεια, και στην Ελβετία συνήθως υπερισχύει το πρώτο».

Ο Τάνερ συμμετείχε τη δεκαετία του 1990 στην Επιτροπή Μπερζιέ, η οποία εξέτασε τις σχέσεις της ουδέτερης Ελβετίας με τη ναζιστική Γερμανία, ιδιαίτερα τον ρόλο των ελβετικών τραπεζών.

Γνωρίζει καλά την αμηχανία της Ελβετίας για τον ρόλο της στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν Εβραίοι πρόσφυγες απομακρύνονταν από τα σύνορα, ενώ οι ελβετικές τράπεζες διατηρούσαν τα χρήματα εβραϊκών οικογενειών που αργότερα πέθαναν σε ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. «Είναι πρόβλημα για ένα δημοκρατικό κράτος ότι αυτοί οι φάκελοι παραμένουν ακόμη κλειστοί», υποστηρίζει.

Πού κατέφυγαν οι ναζί εγκληματίες πολέμου

Ο καταζητούμενος ναζί εγκληματίας πολέμου Άντολφ Άιχμαν είχε συλληφθεί από τη Μοσάντ στην Αργεντινή το 1960, και υπάρχουν στοιχεία ότι άλλοι ναζί που είχαν διαφύγει στη Νότια Αμερική φοβήθηκαν πως κινδύνευαν επίσης εκεί και ότι η Ευρώπη, όπου παρέμεναν φίλοι και συγγενείς, ίσως ήταν ασφαλέστερη.

Ο Τάνερ επισημαίνει ότι ο Βάλτερ Ράουφ, άλλος καταζητούμενος ναζί εγκληματίας πολέμου που είχε διαφύγει στη Χιλή, πέρασε ένα διάστημα στη Γερμανία το 1960.

Ένας ιστορικός της Επιτροπής Μπερζιέ είχε λάβει προσωρινά άδεια να δει ορισμένους από τους φακέλους του Μένγκελε το 1999. Ωστόσο, οι φάκελοι σφραγίστηκαν ξανά και ο ιστορικός πέθανε πριν από επτά χρόνια.

Στο μεταξύ, δεν έχει οριστεί ημερομηνία δημοσιοποίησης των φακέλων και η αναφορά της Υπηρεσίας Πληροφοριών σε «όρους και προϋποθέσεις» ακούγεται διφορούμενη.

Και η Μπόχσλερ ανησυχεί ότι οι φάκελοι θα είναι σε μεγάλο βαθμό λογοκριμένοι. «Δεν εμπιστεύομαι καθόλου τις αρχές. Φοβάμαι ότι θα μοιάζει με τους φακέλους Έπσταϊν. Γιατί αυτοί οι φάκελοι του Μένγκελε παρέμειναν κλειστοί για τόσο μεγάλο διάστημα;», αναρωτήθηκε η ιστορικός.

Ο Μένγκελε υπήρξε αντικείμενο μυστηρίου, φημών και θεωριών συνωμοσίας επί δεκαετίες.

Δεν συνελήφθη ποτέ, ούτε καταδικάστηκε για τα φρικτά εγκλήματά του. Όταν πέθανε στη Βραζιλία το 1979, θάφτηκε με ψεύτικο όνομα.

Οι φήμες όμως συνέχισαν να κυκλοφορούν. Το 1985 το σώμα του εκταφιάστηκε και τελικά, το 1992, εξετάσεις DNA επιβεβαίωσαν ότι πράγματι ανήκε σε εκείνον.

Ο τρομερός γιατρός του Άουσβιτς ήταν νεκρός.

Ήταν όμως ποτέ στην Ελβετία; Τον αγνόησαν απλώς οι ελβετικές αρχές;

Έκαναν τα στραβά μάτια για να αποφύγουν τη διεθνή προσοχή που θα προκαλούσε μια σύλληψη; Ή μήπως, όπως τόσα άλλα γύρω από τον Μένγκελε, όλα αυτά είναι απλώς φήμες;