Κάποιος στο Υπουργείο Παιδείας νοιώθει σίγουρα την ανάγκη να παράγει μέσα στο κατακαλόκαιρο ειδήσεις για τα ΜΜΕ. Η πραγματικότητα απλά συνοψίζεται με δύο ανέκδοτα: το γνωστό στην Ελλάδα ανέκδοτο με αυτόν που πούλησε την αγελάδα του γείτονα και το γνωστό στην Τουρκία ανέκδοτο με τον καπετάνιο που βούλιαξε στη Μαύρη Θάλασσα ένα καίκι με κουβάδες.

Διαβάσαμε τις προηγούμενες μέρες ότι κατόπιν πρωτοβουλίας του Υπουργείου Παιδείας δεν θα ενταχθούν οι «Ειδικοί Λογαριασμοί» των ΑΕΙ (ΕΛΚΕ) και οι λογαριασμοί των «Εταιριών Αξιοποίησης της Περιουσίας των ΑΕΙ» στη Διαχειριστική Αρχή Πληρωμής. Η απόφαση αυτή χαιρετίστηκε ως απόδειξη της εμπέδωσης της αυτονομίας των ΑΕΙ από το Υπουργείο. Οι λογαριασμοί αυτοί κρατούνται από τα ΑΕΙ και τα Ερευνητικά Κέντρα για να διαχειριστούν ποσά που δεν προέρχονται από τους τακτικούς πόρους της κρατικής χρηματοδότησης. Οι πόροι των ΕΛΚΕ – «Εταιριών» προκύπτουν κυρίως από τρεις πηγές: (α) από ερευνητικά προγράμματα που το προσωπικό τους αποκτά μέσω ανταγωνιστικών διαδικασιών στο ελληνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές περιβάλλον, (β) από υπηρεσίες που παρέχουν στο ελληνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές  ερευνητικό, επιχειρηματικό και εκπαιδευτικό περιβάλλον και (γ) από την αξιοποίηση της ακίνητης ή/και κινητής περιουσίας τους (σε ορισμένες περιπτώσεις και υπό συγκεκριμένους όρους).

Συγκεντρώνονται έτσι μεγάλα ποσά που τα ΑΕΙ μπορούν να αξιοποιήσουν για την περαιτέρω ανάπτυξη του ερευνητικού και διδακτικού τους έργου. Σε μερικά ΑΕΙ αυτό πράγματι γίνεται με όρους διαφάνειας. Στα μεγαλύτερα πανεπιστήμια της χώρας, τα ποσά που διαχειρίζονται οι ΕΛΚΕ και οι «Ειδικοί Λογαριασμοί» υπερβαίνουν πλέον τα ποσά της τακτικής χρηματοδότησης που χορηγεί το Υπουργείο Παιδείας για τη λειτουργία τους – εξαιρούμενης της μισθοδοσίας του μόνιμου προσωπικού. Στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, για παράδειγμα, το ύψος της τακτικής κρατικής χρηματοδότησης ανήλθε στο προηγούμενο ακαδημαϊκό έτος περίπου σε 17,5 εκ. Ευρώ ενώ ο ΕΛΚΕ διαχειρίστηκε περίπου 50 εκ. Ευρώ.

Η συντριπτική πλειοψηφία ή ακόμα και το σύνολο των εργαζόμενων στα προγράμματα των ΕΛΚΕ – «Εταιριών» δεν βρίσκονται σε μόνιμη σχέση εργασίας με τα ΑΕΙ και συνήθως εργάζονται ως αυτασφάλιστοι (το γνωστό «μπλοκάκι» παροχής υπηρεσιών). Επιπλέον, οι ΕΛΚΕ –  «Εταιρίες» ποτέ δεν υπάγονταν στη Διαχειριστική Αρχή Πληρωμής. Δεδομένων των παραπάνω, η υπαγωγή τους στη Διαχειριστική Αρχή Πληρωμής θα δημιουργούσε τεράστια προβλήματα γραφειοκρατίας, κίνδυνο διόγκωσης του καταμετρημένου αριθμού των εργαζόμενων στο Δημόσιο και πιθανότητες απώλειας πόρων για τα ΑΕΙ και το κράτος. Το Υπουργείο Παιδείας γνωρίζει ότι είναι εξαιρετικά πολύπλοκο – πρακτικά αδύνατο – να υπάγει τους ΕΛΚΕ και τις «Εταιρίες» στη Διαχειριστική Αρχή. Άρα, δεν χάρισε τίποτα απολύτως στα ΑΕΙ και στα ερευνητικά κέντρα. Η μη ένταξη των ΕΛΚΕ –  «Εταιριών» στη Διαχειριστική Αρχή Πληρωμής συνιστά μια επικοινωνιακή τακτική όπου το Υπουργείο εμφανίζεται να παρέχει μια δυνατότητα στα ΑΕΙ που στην πραγματικότητα δεν μπορεί και δεν θέλει να τους την στερήσει. Ιδού αυτός που πουλάει την αγελάδα του γείτονα.

Το Υπουργείο εμφανίζεται να έκανε αυτήν την «παραχώρηση» δεδομένου το ότι το ίδιο μειώνει περαιτέρω (10% έως 30%!) την τακτική χρηματοδότηση των ΑΕΙ και των Ερευνητικών Κέντρων. Σε μια συγκυρία όπου όλοι επισημαίνουν την ανάγκη επένδυσης στη γνώση, η Ελλάδα πρωταγωνιστεί στις περικοπές κονδυλίων για την έρευνα και την επιστημονική ανάπτυξη. Οι επιλογές αυτές του Υπουργείου αναμένεται να έχουν συγκεκριμένες συνέπειες:

Πρώτον, οδηγούν στην εμπέδωση της νεοφιλελεύθερης αντίληψης αυτοχρηματοδότησης της έρευνας και της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης. Δεδομένης της κατάστασης της ελληνικής οικονομίας, αναμένεται να περάσουμε από την κρατική υποχρηματοδότηση στη μη-χρηματοδότηση. Ανοίγει έτσι παραπάνω η πόρτα για την καθιέρωση διδάκτρων στα ΑΕΙ με ότι αυτό σημαίνει για την κοινωνία μας. Η πολιτική ηγεσία του Υπουργείου φαίνεται να μην έχει διδαχθεί τίποτα από την καταστροφή ιστορικών συστημάτων ανώτατης εκπαίδευσης (π.χ. το βρετανικό) λόγω της επικράτησης αγοραίων λογικών. Φαίνεται να μην έχει ακούσει τίποτα από τις ολοένα αυξανόμενες τεκμηριωμένες θέσεις για μια συνολική επανατοποθέτηση των Συμφωνιών της Μπολόνια και των επακόλουθων μέτρων στην Ανώτατη Εκπαίδευση στην Ευρώπη.

Δεύτερον, τα έξη – επτά μεγάλα ΑΕΙ με αυξημένες δυνατότητες αυτοχρηματοδότησης πιθανά θα διατηρήσουν για κάποια ακόμα χρόνια ένα επίπεδο επιβίωσης στο χώρο της έρευνας. Τα μικρότερα ή πιο πρόσφατα ιδρυθέντα ΑΕΙ που δεν διαθέτουν πολυπληθές επιστημονικό και σημαντικό συμβολικό κεφάλαιο αλλά ούτε και εύρωστα περιουσιακά στοιχεία θα οδηγηθούν άμεσα στην απαξίωση με ότι αυτό συνεπάγεται για τις περιφέρειες της χώρας.

Τρίτον, διατηρείται η αδιαφάνεια που συχνά επικρατεί στους ΕΛΚΕ και στις «Εταιρίες» των ΑΕΙ. Είναι απορίας άξια η στάση του Προεδρείου της Συνόδου των Πρυτάνεων στο όλο ζήτημα. ‘Όφειλε αντί να δεχθεί την μη υπαγωγή των ΕΛΚΕ και των «Εταιριών» στη Διαχειριστική Αρχή Πληρωμής να αντιπροτείνει ένα διαυγές σύστημα διοίκησης και διαχείρισης αυτών των πόρων. Αναμένουμε τη στάση της Συνόδου των Πρυτάνεων με ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Άλλως, οι διοικήσεις των ΑΕΙ θα βρεθούν έκθετες για διατήρηση ενός ατελούς θεσμικού καθεστώτος που συχνά εξυπηρετεί τους ημέτερους κά5θε διοίκησης.

Βρέθηκε κάποτε ένα καΐκι, φορτωμένο με κουβάδες, σε φουρτούνα στη Μαύρη Θάλασσα και άρχισε να μπάζει νερά. Ο καπετάνιος διέταξε τους ναύτες του να κατέβουν στη σωσίβια λέμβο και να πάρουν ο καθένας από έναν κουβά φρέσκο πόσιμο νερό για τις ανάγκες του. Τότε τον ρώτησε ένας ναύτης: «μήπως καλύτερα να χρησιμοποιήσουμε τους κουβάδες για να βγάλουμε τα νερά από το καΐκι;». Το Υπουργείο Παιδείας συστηματικά ακολουθεί την τακτική αυτού του καπετάνιου. Θα μπορούσε αντί να προωθεί καταστρεπτικές για την έρευνα και την Ανώτατη Εκπαίδευση πολιτικές να μετατρέψει τα ΑΕΙ και τα ερευνητικά κέντρα σε μοχλούς εξόδου από την κρίση προς όφελος της πλειοψηφίας της κοινωνίας μας. Δυστυχώς κάνει ακριβώς το αντίθετο.

* Ο Γ. Αγγελόπουλος είναι διδάκτορας του Πανεπιστημίου του Καίμπριτζ και διδάσκει στο Α.Π.Θ.