Οι άνθρωποι βγαίνουν στους δρόμους όταν δεν μπορούν πια να ζήσουν με τους όρους που τους επιβάλλονται. Στη Γαλλία, οι κινητοποιήσεις για τη δημόσια εκπαίδευση φέρνουν στην επιφάνεια μια ευρύτερη αγωνία: τι μέλλον μπορεί να περιμένει ένας νέος όταν η κοινωνία δεν του εξασφαλίζει ούτε μια αξιοπρεπή εκπαίδευση;

Το ερώτημα ξεπερνά τα γαλλικά σύνορα. Αφορά την εργασία, τη στέγη, την υγεία, την αξιοπρέπεια. Αφορά την αίσθηση ότι όσα θεωρούσαμε κοινωνικές κατακτήσεις επιστρέφουν σταδιακά στην κατηγορία των προνομίων.

Ο θυμός έχει λόγους να υπάρχει. Η οικονομική ανασφάλεια, οι κοινωνικές ανισότητες και η αποδυνάμωση της δημοκρατικής συμμετοχής δημιουργούν ανθρώπους που αισθάνονται ότι δεν ακούγονται, δεν εκπροσωπούνται, δεν υπολογίζονται. Καλούνται να ψηφίζουν, αλλά συχνά αντιμετωπίζονται σαν να μην έχουν δικαίωμα να επηρεάσουν τις βασικές αποφάσεις για τη ζωή τους.

Καλούνται να υπομένουν, ενώ η υπομονή τους έχει ήδη γίνει πολιτικό και οικονομικό καύσιμο.

Όσο αυτές οι συνθήκες αναπαράγονται, θα αναπαράγεται και η αντίσταση. Καμία κοινωνία δεν μπορεί να ζει επ’ αόριστον με την εντολή να περιμένει λιγότερα. Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, είναι πού θα πάει αυτή η αντίσταση. Ποιος θα της δώσει γλώσσα, ποιος θα ορίσει τον αντίπαλό της και ποιος θα εμφανιστεί ως ο φορέας της λύσης.

Εδώ αρχίζει ο κίνδυνος. Ο θυμός δεν διαθέτει από μόνος του πολιτική συνείδηση. Μπορεί να γίνει αλληλεγγύη, αλλά μπορεί να γίνει και μίσος. Μπορεί να διεκδικήσει περισσότερη δημοκρατία ή να παραδώσει την εξουσία σε εκείνον που υπόσχεται να απαλλάξει τους πολίτες από τον κόπο της.

Η ένταση μιας εξέγερσης δεν εγγυάται την κατεύθυνσή της. Και το δίκαιο μιας διαμαρτυρίας δεν εξασφαλίζει ότι όσοι θα την εκπροσωπήσουν θα υπηρετήσουν τους ανθρώπους που τη γέννησαν.

Οι πολιτικοί κληρονόμοι του φασισμού και του ναζισμού γνωρίζουν καλά αυτή τη δυνατότητα. Δεν χρειάζεται να εμφανιστούν με τις παλιές στολές. Φορούν την προβιά του προστάτη του έθνους, του υπερασπιστή του «απλού ανθρώπου», του πολέμιου των ελίτ.

Μιλούν για την εγκατάλειψη, την ταπείνωση, την ανασφάλεια. Δανείζονται ακόμη και το λεξιλόγιο της κοινωνικής δικαιοσύνης, για να στρέψουν τελικά την αγανάκτηση εναντίον εκείνων που έχουν τη μικρότερη δύναμη να αμυνθούν.

Στον άνθρωπο που δεν μπορεί να πληρώσει το νοίκι του προσφέρουν έναν ξένο να μισήσει. Στον νέο που δεν βλέπει μέλλον προσφέρουν ένα εξιδανικευμένο εθνικό παρελθόν. Στον πολίτη που αισθάνεται ανίσχυρος προσφέρουν έναν ισχυρό ηγέτη. Η υπόσχεση είναι απλή: κάποιος θα τιμωρηθεί και έτσι εσύ θα δικαιωθείς. Η ζωή σου μπορεί να μη βελτιωθεί, αλλά θα έχεις αποκτήσει έναν εχθρό.

Η μετατροπή της κοινωνικής σύγκρουσης σε πόλεμο ταυτοτήτων προστατεύει τελικά τις σχέσεις εξουσίας που παρήγαγαν την ανασφάλεια. Ο εργαζόμενος παύει να κοιτά εκείνον που καθορίζει τον μισθό του και κοιτά τον διπλανό του. Η οργή βρίσκει στόχο, αλλά χάνει την αιτία της.

Το διεθνές περιβάλλον διευκολύνει αυτή τη μετατόπιση. Όταν από τις Ηνωμένες Πολιτείες προβάλλεται ως πολιτική αρετή η περιφρόνηση της γνώσης, των θεσμικών ορίων και της ίδιας της πραγματικότητας, ο ανορθολογισμός αποκτά το κύρος της ισχύος. Η αυθαιρεσία παρουσιάζεται ως αποφασιστικότητα. Η προσβολή ως ειλικρίνεια. Η επίδειξη δύναμης ως απάντηση σε κάθε σύνθετο πρόβλημα.

Ταυτόχρονα, η κριτική στην παρακμή της Δύσης μπορεί να γίνει όχημα εξωραϊσμού άλλων αυταρχισμών. Οι αντιφάσεις των δυτικών δημοκρατιών είναι πραγματικές και πρέπει να κρίνονται αυστηρά. Από αυτή την κρίση, όμως, δεν προκύπτει κανένα άλλοθι για καθεστώτα που φιμώνουν, φυλακίζουν και αποκλείουν.

Όποιος καταγγέλλει την καταστολή στη μία χώρα και την αποδέχεται στην άλλη, ανάλογα με τη σημαία της, υπερασπίζεται τη δική του γεωπολιτική προτίμηση. Οι ελευθερίες των ανθρώπων έρχονται δεύτερες.

Μέσα σε αυτό το τοπίο μεγαλώνει μια γενιά για την οποία ο εικοστός αιώνας βρίσκεται ήδη πολύ μακριά. Ο Μεσοπόλεμος, ο ναζισμός, ο πόλεμος, τα στρατόπεδα εξόντωσης δεν έχουν πια τη φωνή ενός ανθρώπου που κάθεται στο οικογενειακό τραπέζι και θυμάται. Η βιωμένη μνήμη χάνεται.

Και η ιστορική γνώση, όταν περιορίζεται σε ημερομηνίες και επετείους, δυσκολεύεται να δείξει πώς μια κοινωνία φτάνει να θεωρεί φυσιολογικό αυτό που κάποτε θα την τρόμαζε.

Αυτό δεν κάνει τους νέους ανίκανους να κρίνουν. Τους αφήνει, όμως, συχνά χωρίς αρκετά εφόδια απέναντι σε μια προπαγάνδα που ξέρει να προσαρμόζεται στη γλώσσα τους. Η εθνικιστική μυθολογία κυκλοφορεί ως σύντομο βίντεο, αστείο, πρόκληση, δήθεν απαγορευμένη αλήθεια. Ακόμη και κατασκευασμένες εικόνες διαδηλώσεων χρησιμοποιούνται για να παρουσιάσουν την ακροδεξιά ως ένα ακατανίκητο λαϊκό ρεύμα.

Ο φασισμός μπορεί να φτάσει στην οθόνη ενός νέου ως κάτι καινούργιο, ακριβώς επειδή έχει σβηστεί η μνήμη του.

Η πολιτική που διεκδικεί κοινωνική δικαιοσύνη έχει εδώ μια ευθύνη που δεν καλύπτεται με καταγγελίες. Δεν αρκεί να εξηγεί στον θυμωμένο άνθρωπο ότι ο θυμός του μπορεί να αξιοποιηθεί από την ακροδεξιά. Οφείλει να του δώσει λόγους να πιστέψει ότι η δική του ζωή μπορεί να αλλάξει.

Με προτάσεις για την εργασία και τη στέγη, με υπεράσπιση των δημόσιων αγαθών, με δημοκρατικούς θεσμούς στους οποίους η συμμετοχή έχει αποτέλεσμα. Και με παρουσία εκεί όπου η ανασφάλεια βιώνεται καθημερινά.

Αν η δημοκρατία ακούγεται μόνο ως έκκληση να διατηρηθούν τα πράγματα όπως είναι, θα δυσκολευτεί να πείσει εκείνους που συνθλίβονται από τα πράγματα όπως είναι. Η υπεράσπισή της χρειάζεται να περιλαμβάνει τη δυνατότητα της αλλαγής.

Ο μέσος πολίτης παρακολουθεί αμήχανος έναν κόσμο που δεν αναγνωρίζει πια. Κάθε νέα κρίση μοιάζει να αφαιρεί άλλο ένα κομμάτι από την αίσθηση της συνέχειας. Κάτω από τις καθημερινές του έγνοιες επιμένει η υποψία ενός τέλους: το τέλος της ασφάλειας, της προόδου, της ευημερίας ότι τα παιδιά θα ζήσουν καλύτερα. Αυτή η αίσθηση φτάνει συχνά στην επιφάνεια πριν βρει τις λέξεις της.

Εκεί περιμένουν όσοι υπόσχονται λύτρωση μέσα από την τιμωρία, την υπακοή και τον αποκλεισμό. Εκεί πρέπει να υπάρξει και μια άλλη πολιτική δυνατότητα, αρκετά συγκεκριμένη ώστε να γίνει πιστευτή.

Ο θυμός έχει ήδη βγει στον δρόμο. Το πού θα πάει παραμένει ανοιχτό. Θα γκρεμίσει όσα μας κρατούν υποταγμένους ή αν θα χτίσει, με τα ίδια μας τα χέρια, την επόμενη φυλακή μας.