Στην «Εξορία» (2019), που αποτελεί το άτυπο δεύτερο μέρος της τριλογίας μου για την Κρίση (μετά τις «Γραμμές» και πριν το «Καθαρτήριο»), επιχειρώ να εξερευνήσω την αποξένωση και την απώλεια ταυτότητας ενός Έλληνα που γίνεται ξένος στην ίδια του τη χώρα. Ο Άρης, προσπαθεί να διαφύγει στο εξωτερικό, αλλά μετά από ναυάγιο επιστρέφει στην Ελλάδα, όπου βιώνει έναν εφιάλτη επιβίωσης ως «λαθραίος». Η ταινία πραγματεύεται την ελληνική κρίση, την ακραία φτώχεια, την αποξένωση και τον αγώνα για επιβίωση, με τον ήρωα να βιώνει όλες τις «αμαρτίες» ενός ανθρώπου έξω από το σύστημα.

Ό,τι ακολουθεί δεν είναι προϊόν μυθοπλασίας

Είδα τον Λ. μπροστά μου να με πλησιάζει στο κέντρο της Αθήνας. Μου θύμισε τον Άρη της «Εξορίας». Με προσφώνησε με την ίδια λέξη οικειότητας, την οποία χρησιμοποιεί αυθαίρετα εδώ και τριάντα χρόνια που τον γνωρίζω. Επικαλείται μια οικογενειακή σχέση εκεί γύρω στον Β΄ Παγκόσμιο. Δεν ήταν καλά. Τα ρούχα του ήταν τόσο βρώμικα, που και να ήθελες να τα πατινάρεις για ταινία δεν θα το κατάφερνες τόσο πειστικά. Την πατίνα είχε βάλει η ίδια η ζωή. Τα λευκά μαλλιά και τα γένια του έμοιαζαν αδύνατο να ξεκολλήσουν μεταξύ τους, δημιουργώντας μια μάζα παρόμοια με άνθρωπο των σπηλαίων. Το παντελόνι έπεφτε και κάθε λίγο το σήκωνε, ελλείψει ζώνης.

Είχα πληροφορηθεί ότι, ο κάποτε γεμάτος ύφος παράγοντας, είχε νοσηλευθεί, είχε χωρίσει, είχε χάσει την εταιρεία του και ξαφνικά από την έπαρση που έπαιρνε ο ίδιος από τη …σημαία, βρέθηκε στο δρόμο. Φίλοι και γνωστοί επιχείρησαν να τον βοηθήσουν. Μάταια. Ο Λ. ήταν πια μέρος του «περιττού πληθυσμού». Δηλαδή της κοινωνικής ομάδας που το κυρίαρχο οικονομικό σύστημα θεωρεί μη παραγωγική και «άχρηστη». Ζει δίπλα σε ανέργους, εξαρτημένους, θύματα των τραπεζών, παιδιά και εφήβους χωρίς οικογένεια, πρόσφυγες εκτός δομών, δίπλα σε περιθωριοποιημένες ομάδες που περισσεύουν από την αγορά εργασίας. Ο Λ. έγινε μέρος της δεξαμενής των ανθρώπων που δεν μπορούν να ενταχθούν στην παραγωγή, θεωρούμενος «περιττός».

Αυτή η δεξαμενή των κοινωνικών αποκλεισμένων αντιμετωπίζονται σαν βάρος, οδηγούμενοι στο κοινωνικό περιθώριο, στη φτώχεια ή στις ανθρωποθυσίες. Η ιστορία των «περιττών» ξεκινά από παλιά, όταν ακόμα και ολόκληροι πληθυσμοί κρίθηκαν «περιττοί» (όχι μόνο από τους Ναζί) στο πλαίσιο εθνικιστικών σχεδίων, οδηγώντας σε γενοκτονίες. Τώρα δίπλα στις εθνοκαθάρσεις έχουμε και τις «αποβολές». Ο Λ. λοιπόν μετρήθηκε αποκλειστικά από την οικονομική παραγωγικότητα του και βρέθηκε ελλιπής. Αποβλήθηκε στο περιθώριο. Βλέπεις δεν έμεινε απλώς άνεργος, αλλά έχασε τη θέση του στον κοινωνικό ιστό. Ένα «ανθρώπινο απόβλητο», καθώς το σύστημα τον θεωρεί περιττό για την οικονομική πρόοδο και την κοινωνική τάξη.

Τι έχασε ο Λ.

Απώλεσε την Ιδιότητα του Πολίτη. Στιγματίστηκε. Η περιθωριοποίηση του δεν είναι μόνο υλική, αλλά και πνευματική – συμβολική. Οδηγήθηκε σε ντροπή, απομόνωση και έλλειψη θέλησης για κοινωνικοποίηση. Διάρρηξε τους κοινωνικούς του δεσμούς· οικογενειακά, κοινωνικά, ταξικά. Έμεινε χωρίς «δίχτυ ασφαλείας». Απομονώθηκε και στοιβάχτηκε σε χώρους – γκέτο, στο κέντρο της μεγαλούπολης. Ο Λ. με λίγα λόγια «αχρηστεύτηκε» και έγινε «αόρατος». Γιατί αυτό βιώνουν οι «περιττοί πληθυσμοί» με τη συστηματική περιθωριοποίηση τους· «αορατότητα». Όπως οι Μετανάστες και οι Πρόσφυγες, που αντιμετωπίζονται συχνά ως «προσωρινοί», ακόμη και όταν ζουν στη χώρα για χρόνια. Ζουν μέσα σε μια θεσμική Αορατότητα. Τώρα είναι η σειρά του Έλληνα να επιβεβαιώσει τον όρο του «περιττού».

Υπάρχουν κάποια ψήγματα δράσεων και «φιλανθρωπίας», τα οποία όχι μόνο δεν λύνουν το πρόβλημα, αλλά ενισχύουν την αίσθηση ότι αυτοί οι άνθρωποι είναι «βάρος». Όταν εμφανιστεί πάνω σου το Στίγμα της «Αχρηστίας», αντιμετωπίζεσαι είτε σαν «απειλή» είτε σαν «προσωπική αποτυχία», γεγονός που νομιμοποιεί την κοινωνική αδιαφορία απέναντί σου.

Αυτοί οι «περιττοί» ή οι «αόρατοι» είναι χιλιάδες στην Αττική και αυξάνονται κάθε μέρα. Ο Λ. της πραγματικότητας και ο Άρης της ταινίας είναι δίπλα μας.

*Βασίλης Μαζωμένος, Σκηνοθέτης, Συγγραφέας