Τα ονόματά τους γίνονται όλο και περισσότερα. Τόσο πολλά που κινδυνεύουν να μετατραπούν σε αριθμούς. Κι όμως, πίσω από κάθε αριθμό υπάρχει μια ζωή που διακόπηκε βίαια. Μια γυναίκα που αγάπησε, εργάστηκε, γέννησε, ονειρεύτηκε. Μια γυναίκα που κάποιος άνδρας θεώρησε πως του ανήκει.

Το πιο ανησυχητικό δεν είναι μόνο η συχνότητα των εγκλημάτων. Είναι ότι αρχίζουμε να τα αντιμετωπίζουμε ως μέρος της καθημερινότητας. Σαν ένα ακόμη στατιστικό στοιχείο. Σαν ένα φυσικό φαινόμενο. Όμως δεν πρόκειται για φυσικό φαινόμενο. Πρόκειται για κοινωνικό και πολιτικό γεγονός.

Σχεδόν κάθε εβδομάδα μια γυναίκα χάνει τη ζωή της από το χέρι ενός άνδρα που πίστεψε ότι είχε δικαίωμα πάνω της. Κι εμείς περνάμε από την έκπληξη στην οργή, από την οργή στις τηλεοπτικές αναλύσεις και από εκεί στη λήθη. Μέχρι την επόμενη γυναίκα.

Κάθε γυναικοκτονία είναι η ακραία κατάληξη μιας αντίληψης που θεωρεί τη γυναίκα κτήμα. Που μετατρέπει την αγάπη σε κατοχή, τη συντροφικότητα σε έλεγχο και την απόρριψη σε αφορμή εκδίκησης. Δεν γεννιέται ξαφνικά τη στιγμή του φόνου. Προηγούνται απειλές, εξευτελισμοί, απομονώσεις, ξυλοδαρμοί, σιωπές. Προηγείται μια κοινωνία που συχνά μαθαίνει στις γυναίκες να φοβούνται και στους άνδρες να θεωρούν τον έλεγχο δικαίωμά τους.

Υπάρχει όμως και μια βαθύτερη αντίφαση της εποχής μας. Ζούμε σε έναν δυτικό πολιτισμό που κατακτά διαρκώς νέα τεχνολογικά σύνορα. Η τεχνητή νοημοσύνη, η βιοτεχνολογία, η εξερεύνηση του διαστήματος και η ψηφιακή επανάσταση υπόσχονται ένα μέλλον που πριν από λίγες δεκαετίες θα έμοιαζε επιστημονική φαντασία. Οι μηχανές γίνονται εξυπνότερες. Οι επικοινωνίες ταχύτερες. Η γνώση πιο προσβάσιμη από ποτέ. Κι όμως, την ίδια στιγμή, στο πιο στοιχειώδες πεδίο των ανθρώπινων σχέσεων μοιάζουμε να επιστρέφουμε αιώνες πίσω. Σαν να εξελίσσεται η τεχνική μας ικανότητα αλλά όχι η ηθική μας συνείδηση. Σαν να μπορούμε να στείλουμε μηνύματα στην άλλη άκρη του πλανήτη σε κλάσματα δευτερολέπτου, αλλά να αδυνατούμε ακόμη να αποδεχθούμε ότι μια γυναίκα έχει το δικαίωμα να πει «όχι», να φύγει, να επιλέξει τη ζωή της χωρίς να κινδυνεύει γι’ αυτό.

Η γυναικοκτονία είναι ίσως η πιο σκληρή απόδειξη ότι η τεχνολογική πρόοδος δεν ταυτίζεται με την κοινωνική πρόοδο. Ότι ο πολιτισμός δεν κρίνεται από τα εργαλεία που κατασκευάζει αλλά από τις σχέσεις που οικοδομεί ανάμεσα στους ανθρώπους.

Στην Ελλάδα, μάλιστα, το πρόβλημα αποκτά συχνά μια ιδιαίτερη διάσταση. Παρά τις μεγάλες κοινωνικές αλλαγές των τελευταίων δεκαετιών, επιβιώνουν βαθιά ριζωμένες αντιλήψεις για τους ρόλους των φύλων. Ένα τμήμα της ανδρικής ταυτότητας εξακολουθεί να συγκροτείται γύρω από την έννοια της κυριαρχίας και όχι της συνύπαρξης. Η οικονομική ανεξαρτησία της γυναίκας, η κοινωνική της αυτονομία και κυρίως το δικαίωμά της να τερματίσει μια σχέση εξακολουθούν να βιώνονται από ορισμένους άνδρες ως προσωπική ήττα. Δεν είναι τυχαίο ότι στην Ελλάδα εξακολουθούμε να ακούμε μετά από τέτοια εγκλήματα φράσεις όπως «ήταν καλό παιδί», «αγαπούσε πολύ τη γυναίκα του», «θόλωσε», «παρασύρθηκε από τη ζήλια».

Πίσω από αυτές τις φαινομενικά αθώες διατυπώσεις κρύβεται συχνά μια κουλτούρα επιείκειας απέναντι στην ανδρική κτητικότητα. Σαν να θεωρούμε φυσικό ένας άνδρας να μην αντέχει την απόρριψη. Σαν η απώλεια του ελέγχου πάνω σε μια γυναίκα να αποτελεί ελαφρυντικό και όχι ένδειξη ενός βαθύτερου προβλήματος.

Πίσω από πολλές γυναικοκτονίες κρύβεται ακριβώς αυτή η αδυναμία αποδοχής της ισότητας. Η αδυναμία να γίνει κατανοητό ότι η γυναίκα δεν είναι ιδιοκτησία, δεν είναι προέκταση του άνδρα, δεν είναι μέρος της προσωπικής του επικράτειας. Είναι ένα αυτεξούσιο πρόσωπο με ακριβώς τα ίδια δικαιώματα, τις ίδιες ελευθερίες και την ίδια αξιοπρέπεια. Και όταν η ισότητα εκλαμβάνεται ως απειλή, τότε η βία εμφανίζεται ως η τελευταία απόπειρα διατήρησης μιας εξουσίας που έχει ήδη χαθεί.

Γι’ αυτό και το ζήτημα δεν εξαντλείται στις ποινές. Οι ποινές έρχονται πάντα μετά. Όταν η γυναίκα έχει ήδη δολοφονηθεί. Το πραγματικό ερώτημα είναι τι συμβαίνει πριν. Πώς λειτουργούν οι δομές προστασίας. Πώς ανταποκρίνεται η αστυνομία στις καταγγελίες. Πόσο εύκολα μπορεί μια γυναίκα να βρει ασφάλεια. Πόσο αποτελεσματικά εκπαιδεύεται η κοινωνία να αναγνωρίζει έγκαιρα τα σημάδια της βίας.

Υπάρχει όμως και ένα ακόμη ερώτημα που δεν αφορά μόνο τους θεσμούς αλλά όλους μας. Πώς είναι δυνατόν, σε μια εποχή που μιλά διαρκώς για δικαιώματα, δημοκρατία και πρόοδο, να εξακολουθούν να δολοφονούνται γυναίκες με τέτοια συχνότητα από ανθρώπους που υποτίθεται ότι τις αγαπούσαν; Ίσως γιατί η πρόοδος δεν μετριέται από τα συνθήματα αλλά από την πραγματική ζωή. Και η πραγματική ζωή μάς υπενθυμίζει ότι πίσω από τον εκσυγχρονισμό των λέξεων επιβιώνουν ακόμη πολύ παλιές μορφές εξουσίας.

Τα ονόματα των δολοφονημένων γυναικών πληθαίνουν. Κάθε μία έχει τη δική της ιστορία, το δικό της πρόσωπο, τα δικά της όνειρα που δεν πρόλαβαν να ολοκληρωθούν. Το ελάχιστο που τους οφείλουμε είναι να μη συνηθίσουμε. Γιατί η στιγμή που μια κοινωνία συνηθίζει τις γυναικοκτονίες δεν είναι μόνο η στιγμή που αποτυγχάνει να προστατεύσει τις γυναίκες της.

Είναι η στιγμή που αρχίζει να χάνει και την ίδια της την ανθρωπιά.

*Ο Βασίλης Μαζωμένος είναι σκηνοθέτης και συγγραφέας