Κάθε χρόνο, στις 24 Ιουλίου, η χώρα γιορτάζει την αποκατάσταση της Δημοκρατίας.

Όμως μπορεί πραγματικά να γιορτάζει τη Δημοκρατία ή απλώς να τιμά μια ιστορική στιγμή που ολοένα και περισσότερο απομακρύνεται από το περιεχόμενό της;

Η Δημοκρατία δεν είναι μια ημερομηνία. Δεν είναι μια δεξίωση στο Προεδρικό Μέγαρο, ούτε μια επετειακή ομιλία. Είναι ένας καθημερινός τρόπος οργάνωσης της κοινωνίας, μια διαρκής σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα στους πολίτες και τους θεσμούς. Και αυτή η σχέση έχει πάψει από καιρό να θεωρείται δεδομένη.

Πενήντα και πλέον χρόνια μετά τη Μεταπολίτευση, πολλές από τις αρχές που τη θεμελίωσαν μοιάζουν να έχουν εξαντληθεί ή και να έχουν συντριβεί. Η πολιτική που γεννήθηκε μέσα από τα μεγάλα συλλογικά οράματα της δημοκρατίας, της κοινωνικής δικαιοσύνης, της εθνικής ανεξαρτησίας και της λαϊκής συμμετοχής έχει, σε μεγάλο βαθμό, αντικατασταθεί από μια λογική διαχείρισης.

Η αντιπαράθεση ιδεών υποχώρησε μπροστά στην αποτελεσματικότητα των μηχανισμών.

Η πολιτική έπαψε να προτείνει διαφορετικούς κόσμους και περιορίστηκε στη διαχείριση του υπάρχοντος.

Στη θέση των ιδεολογικών προταγμάτων εγκαταστάθηκε ο εμπειρισμός. Οι αποφάσεις δεν κρίνονται πλέον από το κοινωνικό τους πρόσημο, αλλά από το αν λειτουργούν βραχυπρόθεσμα ή αν ικανοποιούν τις αγορές και τους δείκτες. Ο τεχνοκρατισμός αναγορεύτηκε σε ύψιστη πολιτική αρετή, σαν να μπορεί μια κοινωνία να κυβερνηθεί μόνο με αριθμούς, χωρίς αξίες, χωρίς ιστορική μνήμη και χωρίς ηθικό προσανατολισμό.

Ταυτόχρονα, η ανάπτυξη μετατράπηκε σχεδόν σε φετίχ. Μετριέται σε ποσοστά, επενδύσεις και δείκτες, λες και αρκεί η οικονομική μεγέθυνση για να αποδείξει την πρόοδο μιας κοινωνίας. Όμως μια χώρα δεν αναπτύσσεται πραγματικά όταν διευρύνονται οι ανισότητες, όταν η κουλτούρα υποβαθμίζεται, όταν οι νέοι εγκαταλείπουν τον τόπο τους και όταν η εργασία χάνει την αξιοπρέπειά της. Η ανάπτυξη δεν μπορεί να είναι αυτοσκοπός. Οφείλει να υπηρετεί τον άνθρωπο και τη δημοκρατία, όχι να τις υποκαθιστά.

Μέσα σε αυτή τη μετάλλαξη, η πολιτική έχασε σταδιακά και την πνευματικότητά της. Δεν συνομιλεί πλέον με τη φιλοσοφία, την τέχνη, και την ιστορία. Σπανίζουν όσες ή όσοι επιχειρούν να εμπνεύσουν.

Κυριαρχούν όσοι φιλοδοξούν απλώς να διαχειριστούν. Έτσι, η δημόσια ζωή στερείται οράματος, η κοινωνία στερείται ελπίδας και οι πολίτες καλούνται να επιλέξουν όχι ανάμεσα σε διαφορετικές προοπτικές, αλλά ανάμεσα σε διαφορετικούς διαχειριστές της ίδιας πραγματικότητας.

Ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο έλλειμμα της εποχής μας. Δεν λείπουν μόνο οι λύσεις. Λείπουν οι μεγάλες αφηγήσεις που δίνουν νόημα στις λύσεις. Λείπει η πεποίθηση ότι η πολιτική μπορεί ακόμη να αλλάξει τον κόσμο και όχι απλώς να προσαρμόζεται σε αυτόν.

Ίσως, όμως, η κρίση να είναι ακόμη βαθύτερη. Δεν φαίνεται να έχει εξαντληθεί μόνο ένας ιστορικός κύκλος προσώπων ή κομμάτων. Φαίνεται να έχει εξαντληθεί και ο ίδιος ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την πολιτική. Ένα μοντέλο που γεννήθηκε τον 19ο αιώνα, οργανώθηκε μέσα από τα μεγάλα κόμματα / κινήματα του 20ού και συνεχίζει να λειτουργεί με όρους μιας εποχής που δεν υπάρχει πια.

Τη στιγμή που η τεχνητή νοημοσύνη, η βιοτεχνολογία, η κλιματική κρίση και η ψηφιακή οικονομία αναδιαμορφώνουν ριζικά την εργασία, την εξουσία, την παραγωγή γνώσης και ακόμη και την ίδια την έννοια του ανθρώπου, η πολιτική εξακολουθεί να αναμετριέται με εργαλεία, ιδεολογικές βεβαιότητες και θεσμικές δομές που σχεδιάστηκαν για έναν εντελώς διαφορετικό κόσμο.

Δεν βρισκόμαστε, λοιπόν, μόνο μπροστά στην ανάγκη ανανέωσης του πολιτικού προσωπικού.

Βρισκόμαστε μπροστά στην ανάγκη επανεφεύρεσης της ίδιας της πολιτικής. Γιατί το πραγματικό ερώτημα της εποχής δεν είναι ποιος θα διαχειριστεί καλύτερα τον κόσμο που φεύγει, αλλά ποιος μπορεί να διαμορφώσει ένα νέο και αληθινό δημοκρατικό όραμα για τον κόσμο που έρχεται.

Γι’ αυτό και η επέτειος της Δημοκρατίας δεν μπορεί να είναι μόνο ημέρα εορτασμού. Πρέπει να είναι ημέρα αυτοκριτικής και δημόσιου απολογισμού. Να αναρωτηθούμε όχι μόνο πώς κερδήθηκε η Δημοκρατία το 1974, αλλά και τι απέγινε το δημοκρατικό της περιεχόμενο όλα αυτά τα χρόνια.

Γιατί η Δημοκρατία δεν κινδυνεύει μόνο από τα πραξικοπήματα. Κινδυνεύει και όταν αδειάζει αργά από τις ιδέες της, όταν η πολιτική μετατρέπεται σε τεχνική διαχείρισης, όταν η ανάπτυξη γίνεται υποκατάστατο της κοινωνικής προόδου, όταν η τεχνολογία προηγείται της πολιτικής σκέψης και όταν οι πολίτες παύουν να πιστεύουν ότι μπορούν να διαμορφώσουν συλλογικά το μέλλον τους. Η μεγαλύτερη απειλή για τη Δημοκρατία δεν είναι πάντα η κατάλυσή της. Είναι η σταδιακή απονεύρωσή της.

Η Δημοκρατία δεν γιορτάζεται επειδή υπάρχει. Γιορτάζεται μόνο όταν συνεχίζει να παράγει ελευθερία, δικαιοσύνη, συμμετοχή, πολιτισμό και όραμα. Και αυτό, δυστυχώς, δεν μπορεί ποτέ να θεωρείται αυτονόητο.