Ποιος θυμάται σήμερα ότι η κινηματογραφική κριτική ξεκίνησε ως πράξη καλλιτεχνικής υπεράσπισης; Ότι κάποτε αποτελούσε μια χειρονομία αγάπης προς μια τέχνη που ακόμη αγωνιζόταν να αναγνωριστεί ως τέτοια; Στις αρχές του 20ού αιώνα, όταν το σινεμά θεωρούνταν από πολλούς απλώς ένα εντυπωσιακό αξιοπερίεργο, ελάχιστοι διέκριναν πίσω από τη λάμψη του έναν νέο τρόπο αφήγησης και οπτικής έκφρασης. Η κριτική γεννήθηκε τότε ως πολιτισμική διεκδίκηση, όχι ως συνοδευτικό κείμενο για τον θεατή.

Η Pauline Kael, ο André Bazin, ο Βασίλης Ραφαηλίδης δεν ήταν απλώς σχολιαστές, αλλά αρχιτέκτονες ενός κώδικα, ερμηνευτές ενός νοηματικού παλίμψηστου που διαρκώς ξαναγράφεται. Η κριτική, ιδίως από τα μέσα του προηγούμενου αιώνα και έπειτα, μετατράπηκε σε ιδιότυπη δημιουργική πράξη: μια δεύτερη ανάγνωση του φιλμ, όπου ο θεατής-κριτικός αποκτά φωνή ισάξια, αν όχι ανταγωνιστική, του δημιουργού. Δεν είναι τυχαίο ότι οι σκηνοθέτες της Nouvelle Vague γεννήθηκαν μέσα από τις σελίδες του Cahiers du Cinéma: πρώτα έγραψαν για το σινεμά και ύστερα το γύρισαν.

Κατά τις δεκαετίες του ’60 και του ’70, η κριτική απέκτησε ακτιβιστικό χαρακτήρα. Το πολιτικό, το κοινωνικό και το αισθητικό συνέκλιναν σε έναν ενιαίο λόγο. Ο κριτικός όφειλε να είναι θεατής, πολίτης και στοχαστής ταυτόχρονα. Η ανάλυση αποκτούσε βάθος φιλοσοφικό, ψυχαναλυτικό, ακόμη και υπαρξιακό. Η ταινία δεν αντιμετωπιζόταν ως προϊόν, αλλά ως σύνθετο πολιτισμικό φαινόμενο.

Σήμερα, ωστόσο, η κριτική μοιάζει να έχει απομακρυνθεί από εκείνη την αρχική της αποστολή. Στην εποχή της ψηφιακής συντομίας και της διάσπασης της προσοχής, η βαθμολογία με αστεράκια και οι σύντομες περιλήψεις έχουν αντικαταστήσει τη στοχαστική εμβάθυνση. Το κοινό δεν διαβάζει, σκρολάρει. Δεν αναζητά ανάλυση, ζητά επιβεβαίωση για ό,τι ήδη αισθάνθηκε. Η κριτική λειτουργεί συχνά ως επιδοκιμασία ή απόρριψη, σπάνια ως αφορμή για διάλογο.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η σύγχρονη κριτική στερείται αξιόλογων φωνών· σημαίνει όμως πως χάνει σταδιακά τον χαρακτήρα της ως αυτόνομη μορφή λόγου. Όλο και συχνότερα μετατρέπεται σε καταναλωτικό οδηγό, σε σύνοψη πλοκής εμπλουτισμένη με λίγες επιφανειακές εντυπώσεις. Η βιασύνη της εποχής καθορίζει και τη μορφή: από το πυκνό δοκίμιο περάσαμε στην κουλτούρα της κουκίδας και της κοφτής φράσης. Κι όμως, αυτό που έχει ανάγκη ο σύγχρονος κινηματογράφος είναι μια κριτική που αντιστέκεται στην επιτάχυνση της εποχής, αντί να προσαρμόζεται παθητικά στους ρυθμούς της.

Η αντικατάσταση της ανάλυσης από γρήγορες κρίσεις δεν είναι απλώς αισθητικό ζήτημα, αλλά βαθιά πολιτισμικό. Σήμερα, η γνώμη προηγείται της εμπειρίας και η «συλλογική βαθμολογία» πλατφορμών όπως το Rotten Tomatoes ή το IMDb παρουσιάζεται σχεδόν ως αντικειμενικό δεδομένο. Η πολυφωνία αντικαθίσταται από έναν στατιστικό, άμορφο μέσο όρο.

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν χρειαζόμαστε την κριτική, αλλά τι είδους κριτική μπορεί να σταθεί σήμερα. Ίσως μια κριτική που θα ξαναβρεί την ποιητικότητά της· που δεν θα σπεύδει να αποφαίνεται, αλλά θα επιχειρεί να αποτυπώσει το άρρητο μιας εικόνας, το υπονοούμενο ενός βλέμματος, τη σιωπηλή μετατόπιση ενός νοήματος. Μια κριτική που δεν θα φοβάται να στοχαστεί σε βάθος, ακόμη κι όταν αντιστρατεύεται τις μόδες της εποχής.

Γιατί, τελικά, η κριτική δεν είναι δελτίο τύπου. Είναι τρόπος να βλέπουμε τον κόσμο μέσα από το σινεμά, και το σινεμά μέσα από τον κόσμο. Κι αυτό δεν αποτιμάται ούτε με αστεράκια ούτε με κλικ. Αποτιμάται μόνο από το αν κατάφερε να μετατοπίσει, έστω και ελάχιστα, το βλέμμα μας απέναντι σε κάτι που θεωρούσαμε ήδη οικείο.