Η πληροφορία έχει πάψει προ πολλού να είναι δυσεύρετο αγαθό. Πανεπιστημιακές διαλέξεις, ψηφιακές βιβλιοθήκες, επιστημονικές μελέτες και ντοκιμαντέρ βρίσκονται σε απόσταση ενός κλικ. Αυτή η πρωτοφανής αφθονία, ωστόσο, συνοδεύεται από μια παγίδα: την τάση να συγχέουμε την απλή έκθεση στην πληροφορία με την πραγματική κατανόηση. Καλλιεργείται έτσι η παράδοξη βεβαιότητα ότι, επειδή κάτι πέρασε από την οθόνη μας ή αποθηκεύτηκε για μελλοντική χρήση, το έχουμε ήδη κατακτήσει.

Η γνωστική ψυχολογία έχει περιγράψει εδώ και χρόνια αυτήν την πλάνη. Οι ερευνητές του Πανεπιστημίου Γέιλ στις ΗΠΑ, Λεονίντ Ρόζενμπλιτ και Φρανκ Κέιλ, χρησιμοποίησαν τον όρο «ψευδαίσθηση του επεξηγηματικού βάθους» για την τάση μας να πιστεύουμε ότι κατανοούμε ένα θέμα πολύ καλύτερα απ’ όσο πράγματι συμβαίνει. Η ψευδαίσθηση συνήθως καταρρέει μόλις επιχειρήσουμε να εξηγήσουμε το θέμα με ακρίβεια.

Η ψηφιακή κουλτούρα αποτελεί σχεδόν ιδανικό περιβάλλον για αυτήν την αυταπάτη. Αναγνωρίζουμε όρους και συγκρατούμε εντυπωσιακά συμπεράσματα, ενώ συχνά αναπαράγουμε ερμηνείες που έχουμε συναντήσει αλλού. Η οικειότητα με μια έννοια μεταμφιέζεται εύκολα σε γνώση.

Μεγάλο μέρος της σύγχρονης αυτομόρφωσης έχει, άλλωστε, πάρει τη μορφή κατανάλωσης. Διαβάζουμε βιαστικά και παρακολουθούμε αποσπασματικά, ενώ ολοένα περισσότερο υλικό περνά στο υπόβαθρο της καθημερινότητας. Οι ψηφιακοί σελιδοδείκτες συσσωρεύονται και οι λίστες «για αργότερα» διογκώνονται, σαν ο όγκος των αποθηκευμένων δεδομένων να πιστοποιεί από μόνος του κάποια πνευματική δραστηριότητα.

Η πραγματική μάθηση είναι πολύ λιγότερο κολακευτική για τον εγωισμό μας. Προϋποθέτει να κλείσουμε την πηγή και να προσπαθήσουμε να ανακαλέσουμε το περιεχόμενό της χωρίς βοήθεια, διαπιστώνοντας πού ακριβώς αρχίζουν τα κενά μας. Συχνά, πίσω από την αίσθηση κατανόησης δεν υπάρχει παρά μια αόριστη εντύπωση.

Τα ερευνητικά ευρήματα είναι αρκετά σαφή. Σε εκτενή ανασκόπηση της σχετικής βιβλιογραφίας, ο Αμερικανός ομότιμος καθηγητής Ψυχολογίας Τζον Ντανλόσκι και οι συνεργάτες του αξιολόγησαν δημοφιλείς πρακτικές, όπως η επανάγνωση και η υπογράμμιση, ως περιορισμένης χρησιμότητας, ενώ έκριναν ιδιαίτερα αποτελεσματικές την ενεργητική ανάκληση και την επανάληψη της ύλης ανά διαστήματα. Η αίσθηση ευκολίας κατά τη μελέτη, επομένως, δεν αποτελεί ασφαλή ένδειξη ότι μαθαίνουμε.

Στην Ελλάδα, η ομότιμη καθηγήτρια Πειραματικής και Γνωστικής Ψυχολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Αναστασία Κωσταρίδου-Ευκλείδη έχει μελετήσει συστηματικά τη μεταγνώση και την αυτορρυθμιζόμενη μάθηση, αναδεικνύοντας τον ρόλο που παίζουν στη μελέτη τα αισθήματα δυσκολίας, οικειότητας και βεβαιότητας. Στο ίδιο πανεπιστήμιο, η καθηγήτρια Γνωστικής Ψυχολογίας και Εφαρμογών στην Εκπαίδευση Παναγιώτα Μεταλλίδου ερευνά, μεταξύ άλλων, τη μεταγνωστική παρακολούθηση και τις στρατηγικές κατανόησης. Το κρίσιμο συμπέρασμα είναι ότι η μάθηση δεν εξαντλείται στην πρόσληψη πληροφοριών. Χρειάζεται να ελέγχουμε τι έχουμε πράγματι κατανοήσει και να προσαρμόζουμε τον τρόπο μελέτης μας όταν εντοπίζουμε κενά ή παρανοήσεις.

Εδώ αναδεικνύεται η διαφορά ανάμεσα στην απλή πρόσληψη της πληροφορίας και στην ενεργητική επεξεργασία της. Σε έρευνά τους στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο το 1978, ο ψυχολόγος Νόρμαν Σλαμέκα και ο γνωστικός επιστήμονας Πίτερ Γκραφ περιέγραψαν το λεγόμενο «φαινόμενο της παραγωγής»: την τάση μας να θυμόμαστε καλύτερα πληροφορίες που παράγουμε οι ίδιοι από εκείνες που απλώς διαβάζουμε. Η διαδικασία μπορεί να είναι τόσο απλή όσο το να κλείσουμε το βιβλίο και να γράψουμε τι θυμόμαστε, να διατυπώσουμε μια ιδέα με δικά μας λόγια ή, ακόμη καλύτερα, να επιχειρήσουμε να την εφαρμόσουμε. Τότε αποκαλύπτεται τι έχει πράγματι αφομοιωθεί και τι παραμένει δανεικό.

Η κατάσταση γίνεται πιο σύνθετη όταν η πληροφορία φτάνει σε εμάς μέσα από διαδοχικά φίλτρα. Το βιβλίο γίνεται περίληψη, η οποία τροφοδοτεί ένα βίντεο. Λίγο αργότερα, το βίντεο έχει συρρικνωθεί σε μια ανάρτηση λίγων δευτερολέπτων. Στο τέλος απομένει συχνά ένα αποστεωμένο συμπέρασμα, αποκομμένο από τη λογική διαδρομή που το γέννησε. Η συμπύκνωση είναι χρήσιμη ως είσοδος σε ένα θέμα, γίνεται όμως πνευματική παγίδα όταν υποκαθιστά την πρωτογενή πηγή.

Η πρωτογενής πηγή είναι πιο απαιτητική και συνήθως λιγότερο πρόθυμη να μας παραδώσει έτοιμη την ερμηνεία της. Ακριβώς γι’ αυτό έχει αξία. Μας αναγκάζει να οργανώσουμε μόνοι μας τις σχέσεις ανάμεσα στις πληροφορίες και να αναμετρηθούμε με τις αντιφάσεις τους. Χρειάζεται, επίσης, να ξεχωρίζουμε το επιχείρημα από την ερμηνεία. Όταν καταναλώνουμε αποκλειστικά όσα σκέφτηκε κάποιος άλλος για ένα έργο, κινδυνεύουμε να κληρονομήσουμε όχι μόνο τις γνώσεις του αλλά και τα συμπεράσματά του.

Η βεβαιότητα ότι μπορούμε να ξαναβρούμε μια πληροφορία όποτε τη χρειαστούμε επηρεάζει και όσα συγκρατούμε στη μνήμη μας. Η ψυχολόγος Μπέτσι Σπάροου του Πανεπιστημίου Κολούμπια εξέτασε το ζήτημα σε συνεργασία με την ερευνήτρια Τζένι Λιου του Πανεπιστημίου του Ουισκόνσιν και τον κοινωνικό ψυχολόγο Ντάνιελ Γουέγκνερ. Στη μελέτη τους, που δημοσιεύτηκε το 2011, διαπίστωσαν ότι, όταν οι συμμετέχοντες περίμεναν πως μια πληροφορία θα παρέμενε διαθέσιμη στον υπολογιστή, συχνά θυμούνταν καλύτερα πού είχε αποθηκευτεί παρά το περιεχόμενό της. Τα ψηφιακά μέσα λειτουργούν έτσι ως προέκταση της μνήμης μας. Η δυνατότητα να ανακτούμε μια πληροφορία, όμως, δεν σημαίνει ότι την έχουμε κατανοήσει.

Το διαδίκτυο δεν είναι εχθρός της γνώσης. Είναι ίσως το ισχυρότερο εργαλείο αυτομόρφωσης που δημιουργήθηκε ποτέ. Η σωστή χρήση του, ωστόσο, απαιτεί διαφορετική στάση απέναντι στη μάθηση: λιγότερη εμπιστοσύνη στην ευκολία και μεγαλύτερη αντοχή απέναντι στο ερώτημα. Ένα δύσκολο κείμενο δεν χρειάζεται να εγκαταλείπεται μόλις πάψει να μας ανταμείβει άμεσα. Η βαθύτερη κατανόηση απαιτεί χρόνο και προσωπική επεξεργασία.

Η αφθονία των δεδομένων δεν παράγει αυτόματα ελεύθερους στοχαστές. Μπορεί, αντίθετα, να καλλιεργήσει μια μόνιμη εξάρτηση από εκείνους που αναλαμβάνουν να εξηγήσουν και να συνοψίσουν, αποφασίζοντας τελικά τι αξίζει να συγκρατήσουμε. Η πραγματική γνώση αρχίζει όταν επιστρέφουμε από την περίληψη στο επιχείρημα και αναλαμβάνουμε ξανά την ευθύνη της κρίσης μας.

• O Βασίλης Γουδέλης είναι συγγραφέας και σεναριογράφος