Ήμουν μαθήτρια του δημοτικού όταν άκουσα τον στίχο του Καββαδία μελοποιημένο από τον Θάνο Μικρούτσικο και έπειτα από την Αρλέτα «…ότι του Αννάμ τα στίγματα δε βγαίνουνε ποτές». Στο βινύλιο διάβασα τότε τον τίτλο του τραγουδιού «William George Allum». Ρώτησα τον πατέρα μου τι ήταν του Αννάμ τα στίγματα που δεν φεύγουν ποτέ και μου εξήγησε τι είναι τα τατουάζ και το Αννάμ ήταν όπως έμαθα αργότερα η παλιά ονομασία του Βιετνάμ. Ο στίχος μπορεί να δηλώνει ότι τα σημάδια που αφήνει το παρελθόν και οι εμπειρίες ζωής δεν σβήνουν ποτέ, ωστόσο στο παιδικό μου μυαλό αυτά τα σημάδια είχαν κάτι τρομακτικό εφόσον δεν έφευγαν ποτέ από το σώμα.

Έτσι κάπως αντιμετώπιζε η κοινωνία τότε τα τατουάζ όμως, κάτι που προφανώς εισέπνευσα στον αέρα. Ήταν συνδεδεμένα με αμίλητους και περιθωριακούς ναυτικούς, με φυλακισμένους, με τοξικοεξαρτημένους, με ερωτευμένους που οδηγήθηκαν στην τρέλα γράφοντας στο σώμα τους το όνομα του ανεκπλήρωτου έρωτα, με συμμορίες και πιο σπάνια με επαναστάτες.

Βλέποντας τα τατουάζ καλλιτεχνών και διαφόρων σεφ να παρελαύνουν στις τηλεοράσεις, μπορεί να θεωρήσει κανείς ότι δεν υπάρχουν πια αυτά τα στερεότυπα. Ωστόσο προχθές, άκουσα έναν αρκετά καλλιεργημένο φίλο να λέει πως δεν έκανε τατουάζ για να μην τον μιμηθούν τα παιδιά του αφού του έχουν πει ψυχολόγοι πως συνδέονται με ψυχοπαθολογίες. Λίγο αργότερα είδα μια ανάρτηση.

«Με τα τατουάζ δεν φαίνεσαι σοβαρή ψυχολόγος».

Η φράση αυτή, που μοιράστηκε δημόσια η ψυχολόγος Άρτεμις Δημητροπούλου, δείχνει ανάγλυφα πως το στερεότυπο ζει και βασιλεύει. Κι αυτό δεν αφορά μόνο τα τατουάζ. Ο  κόσμος πιστεύει ότι  η εμφάνιση ενός ανθρώπου μπορεί να αποκαλύψει τον χαρακτήρα, την αξιοπιστία, ακόμη και την ψυχική του υγεία.

Ο φίλος μου δεν είπε ψέμματα, ακόμη και ειδικοί της ψυχικής υγείας για χρόνια επιβεβαίωναν την  άποψη ότι όποιος γεμίζει το σώμα του με τατουάζ είναι παρορμητικός, επικίνδυνος, ψυχολογικά ασταθής ή λιγότερο αξιόπιστος.

Σήμερα, όμως, η πραγματικότητα είναι πολύ διαφορετική.

Τα τελευταία είκοσι χρόνια, τα τατουάζ έχουν γίνει ένα από τα πιο διαδεδομένα μέσα προσωπικής έκφρασης παγκοσμίως. Εκατομμύρια άνθρωποι όλων των ηλικιών, επαγγελμάτων και κοινωνικών τάξεων επιλέγουν να χαράξουν στο σώμα τους εικόνες, λέξεις και σύμβολα που συνδέονται με τη ζωή τους, τις αξίες τους, τις απώλειες, τις χαρές ή την αισθητική τους.

Η επιστήμη τελικά ακολούθησε αυτή την κοινωνική αλλαγή και άρχισε να εξετάζει το φαινόμενο χωρίς προκαταλήψεις.

Οι πρώτες έρευνες, κυρίως τη δεκαετία του 1980 και του 1990, όντως συχνά συνέδεαν τα τατουάζ με αντικοινωνική συμπεριφορά ή ψυχικές διαταραχές. Ωστόσο, υπήρχε ένα σοβαρό μεθοδολογικό πρόβλημα: οι περισσότερες μελέτες πραγματοποιούνταν σε πληθυσμούς φυλακισμένων, στρατιωτών ή ψυχιατρικών ασθενών. Ήταν αναμενόμενο, λοιπόν, να καταλήγουν σε παραπλανητικά συμπεράσματα. Πότε άλλαξε η εικόνα; Όταν οι ερευνητές άρχισαν να εξετάζουν τον γενικό πληθυσμό.

Σύγχρονες μελέτες δεν βρίσκουν καμία αιτιώδη σχέση ανάμεσα στα τατουάζ και την ψυχοπαθολογία. Με άλλα λόγια, το γεγονός ότι ένας άνθρωπος έχει πολλά τατουάζ δεν σημαίνει ότι πάσχει από κάποια ψυχική διαταραχή.

Αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι τα τατουάζ δεν μπορούν σε ορισμένες περιπτώσεις, να συνδέονται με τραυματικές εμπειρίες. Αντίθετα, πολλοί άνθρωποι επιλέγουν να σημαδέψουν το σώμα τους μετά από μια απώλεια, μια σοβαρή ασθένεια, μια κακοποίηση, την απεξάρτηση από ουσίες ή μια βαθιά προσωπική αλλαγή. Για αυτούς, το τατουάζ λειτουργεί ως μια μορφή αφήγησης της ζωής τους, ένας τρόπος να ανακτήσουν τον έλεγχο του σώματός τους ή να δώσουν νόημα σε μια δύσκολη εμπειρία.

Η ψυχολογία όμως -για να μη μακρηγορώ- αντιμετωπίζει πλέον τα τατουάζ ως μια μορφή έκφρασης και όχι ως σύμπτωμα.

Μάλιστα, αρκετές έρευνες δείχνουν ότι οι άνθρωποι με πολλά τατουάζ δεν διαφέρουν ως προς τη συναισθηματική σταθερότητα, την ενσυναίσθηση ή τη λειτουργικότητά τους από όσους δεν έχουν κανένα. Οι διαφορές που εντοπίζονται αφορούν κυρίως χαρακτηριστικά όπως η μεγαλύτερη διάθεση για νέες εμπειρίες ή η ανάγκη έκφρασης της προσωπικής ταυτότητας – στοιχεία που δεν αποτελούν ψυχική διαταραχή αλλά φυσιολογικές διαστάσεις της προσωπικότητας.

Παρόλα αυτά, άνθρωποι με έντονα και πολλά τατουάζ, αναφέρουν ότι αντιμετωπίζουν δυσκολίες όταν αναζητούν εργασία, ότι θεωρούνται λιγότερο επαγγελματίες ή ότι καλούνται διαρκώς να αποδείξουν την αξιοπιστία και τις γνώσεις τους. Ποιοι αντιμετωπίζουν το μεγαλύτερο πρόβλημα σύμφωνα με τις έρευνες; Οι γυναίκες και  επαγγέλματα που παραδοσιακά συνδέονται με κύρος, όπως οι γιατροί, οι δικηγόροι, οι πανεπιστημιακοί ή οι ψυχολόγοι.

Η ειρωνεία είναι ότι η ίδια η επιστήμη της  ψυχολογίας σήμερα εξηγεί  πόσο αναξιόπιστες είναι παλιές επιστημονικές  καταγραφές. Αλλά, δεν φαίνεται να υπάρχει αρκετή διάχυση των απόψεων αυτών στις κοινωνίες.