H σφαγή στη Γάζα δεν είναι ισραηλιτική υπόθεση αλλά οικουμενική, και δεν είναι μόνο οι ισραηλινοί που φορτώνονται μια ενοχή εφάμιλλη με τους Γερμανούς στο Άουσβιτς αλλά και οι συνειδήσεις όλου του πολιτισμένου κόσμου. Όπως υπάρχει μια κοινή πολιτιστική παράδοση που μας ενώνει υπάρχει και μια εγκληματική στην οποία είμαστε όλοι συνένοχοι.

Στην καπιταλιστική ηθική που μας διέπει άλλωστε δεν μετέχουμε μόνο στα κέρδη αλλά και στις «ζημίες». Στο παγκοσμιοποιημένο εμπορικό αλισβερίσι που ορίζει τις ζωές μας, η ενοχή είναι συνυφασμένη με το όφελος και το έγκλημα απαραίτητη προϋπόθεση για τη συνέχιση της ευημερίας μας.

Οι Παλαιστίνιοι στη Γάζα ή τα παιδιά-σκλάβοι στα ορυχεία του Κονγκό που εξορύσσουν κοβάλτιο για τα «έξυπνα» κινητά μας είναι τα εξιλαστήρια θύματα τα οποία κουβαλούν την ενοχή και πρέπει να θυσιαστούν- κατά τον Ρενέ Ζιράρ- ώστε να αποκατασταθεί η τάξη, τουτέστιν να μην κλονιστεί το status quo των προνομιούχων. Ο Ελύτης μπορεί να γράφει ότι «όπου ακούς τάξη ανθρώπινο κρέας μυρίζει», όμως στην αρένα με τα θηρία που λαμβάνουμε μέρος οι ανθρωποθυσίες είναι απαραίτητες για να διατηρηθεί η εύνοια των θεών. Αυτό όμως που δεν είχαμε υπολογίσει – καθώς κάθε ολοκληρωτικό σύστημα έχει τις ρωγμές του – είναι η ενοχή που αναδύεται ως αποσυνάγωγο αίσθημα και απότοκο της αδιαφορίας μας μπροστά στις φρικαλεότητες των άλλων.

Και μπορεί η ιουδαιοχριστιανική παράδοση να χρησιμοποιεί την ενοχή ως εργαλείο ελέγχου και τιμωρίας, όμως η ενοχή είχε βαθιές ρίζες, είναι προγλωσσική και γεννήθηκε μαζί με τη συνείδηση: ένας ενδογενής μηχανισμός ομοιόστασης ο οποίος ελέγχει την ποιότητα της. Και όσο και αν κινούμαστε με ιλιγγιώδεις ταχύτητες στο ρόλερ ρόστερ της υπέρμετρης καθημερινότητας μας, «ζαλισμένοι ώστε μην σκεφτόμαστε», μια ασύνειδη ενοχή επωάζεται και φουντώνει στα μύχια της ύπαρξης μας. Αν ο νεκροπολιτικός καπιταλισμός έχει διαβρώσει οτιδήποτε μας συνιστά, εκεί στα μύχια της ψυχής, σε αυτό το δισυπόστατο αίσθημα της ενοχής υπάρχει ακόμη ελπίδα. Γιατί τελικά μόνο εκεί, σε ένα χθόνιο χώρο κάτι ακόμα διακυβεύεται, κάτι αντιδρά και εξεγείρεται απέναντι στη βαρβαρότητα γύρω μας, κάτι κραυγάζει το οποίο δεν έχει ακόμα θετικοποιηθεί και ευνουχιστεί από την χυδαιότητα της δημόσιας κουλτούρας.

Καμία ενοχή άλλωστε δεν ξεχνιέται όσο η συνείδηση εξακολουθεί να την γνωρίζει. Φυσικά σήμερα δεν υπάρχει χώρος για αρνητικά αισθήματα καθώς τα εσωτερικά μας καταφύγια φωταγωγούνται, ώστε απρόσκοπτα να πραγματώνουμε τις δοσοληψίες μας. Ο ατομοκεντρικός πολιτισμός μας καθημερινά τελεί ένα τελετουργικό εξορκισμού της ενοχής και των χθόνιων αισθημάτων και εκτελεί συμβόλαια συστηματικού εξευγενισμού των σκοτεινών και υποβαθμισμένων περιοχών της συλλογικής μας ψυχής. Τα πράγματα γράφει σήμερα ο Μπιούνγκ-Τσουλ Χαν, λειαίνονται και εξομαλύνονται ώστε να εναρμονίζονται με τη ροή του κεφαλαίου.

Το σημερινό υποκείμενο κατοικεί σε έναν κορεσμένο εαυτό, όπου ο ζωτικός του χώρος έχει καταληφθεί από πληροφορία και επιθυμία. Του είναι αδύνατο να ερωτευτεί, να αισθανθεί ενοχή, να πεθάνει ώστε να γεννηθεί πάλι. Οι σημερινοί άνθρωποι κάποιος είχε πει, είναι πολύ ζωντανοί για να πεθάνουν και πολύ νεκροί για να ζήσουν. Όμως ο εαυτός μας δεν παύει να είναι πολυεπίπεδος και μυστηριακός και ενώ το άτομο σερφάρει μονοδιάστατα στον αφρό της ύπαρξης του, στα ψυχικά του κατώφλια μυστικές διεργασίες συντελούνται: μνήμες, εντυπώσεις, εξορισμένα αισθήματα, στοιχειωμένες συμπεριφορές συνυφαίνονται και διεκδικούν παρουσία. Η ενοχή κατοικεί σε αυτά τα βάθη και θρέφεται από τις εσκεμμένες παραλείψεις μιας ελλειμματικής συνείδησης. Είναι ένας χθόνιος μετρονόμος της συνείδησης που δεν επιτρέπει στους ανθρώπους να μεταμορφώνονται σε κτήνη και τους καθιστά υπεύθυνους να λογοδοτούν για τις πράξεις τους. Είναι ένα ψυχικό αντανακλαστικό αντίστασης απέναντι στις ορέξεις ενός αποπροσανατολισμένου ατόμου που θρέφεται από τις επιταγές ενός ηδονιστικού πολιτισμού.

Οι κοινωνίες της ενοχής, μας λέει ο Dodds, εμφανίζονται στην ύστερη αρχαιότητα, όταν η Άτη μεταμορφώνεται σε τιμωρία και οι Ερινύες σε όργανα εκδίκησης. Τότε, οι άνθρωποι νιώθουν ενοχή για πράξεις που έπρεπε να έχουν αποφύγει. Κανένας δεν θέλει να ζει με ενοχή, όμως αυτό το αίσθημα μαζί με το πένθος είναι ζωογόνα στην εποχή των τεράτων που διανύουμε.

Η Δύση (η Ανατολή ακόμα χειρότερα) που βλέπει όλη αυτήν τη σφαγή να εκτυλίσσεται και σιωπά, δεν είναι μόνο ηθικά χρεοκοπημένη αλλά είναι και βαθιά ένοχη. Στην Ορέστεια του σήμερα δεν υπάρχουν Ευμενίδες να απευθυνθούμε και να γλιτώσουμε από το μένος της ενοχής μας: oι Ερινύες έχουν γιγαντωθεί και θα μας καταδιώκουν μέχρι το τέλος μας.