Την ώρα που ο Διονύσης Σαββόπουλος όδευε στην τελευταία του κατοικία, το κανάλι της Βουλής έδειχνε την ταινία του Pier Paolo Pasolini «Mamma Roma». Κι είναι άτιμο πράγμα οι συνειρμοί…

Την ιστορία της ταινίας την ξέρουν οι συνομήλικοι. Πρόκειται για την απεγνωσμένη προσπάθεια μιας εκδιδόμενης γυναίκας να ξεπεράσει τα όρια της κοινωνικής τάξης της, το λούμπεν προλεταριάτο της ιταλικής επαρχίας, και να κερδίσει «αξιοπρεπώς» μια θέση στα ανερχόμενα μεσοστρώματα της Ρώμης.

Η πονεμένη αυτή γυναίκα, που υποδύεται η Anna Magnani, δεν προσπαθεί μόνο να διασώσει τον εαυτό της, αλλά και τον (αναλφάβητο) γιο της, Ettore, που παραδέρνει με διάφορες συμμορίες νταήδων και μικροαπατεώνων. Όμως, οι κοινωνικές νομοτέλειες είναι αδήριτες. Υπό το βάρος των συνθηκών, η Mamma Roma σύντομα θα ξανακυλήσει στην πορνεία και ο Ettore θα πεθάνει τελικά άρρωστος στη φυλακή.

Η ταινία, που γυρίστηκε το 1962, επικρίθηκε τόσο από τη Δεξιά (γιατί παρουσίαζε χωρίς φτιασίδια μια πραγματική κατάσταση στη μεταπολεμική Ιταλία) όσο και από την Αριστερά (γιατί, δήθεν, αμαύρωνε την «αγιοσύνη» της εργατικής τάξης). Παρ’ όλα αυτά, το έργο αποτελεί μια μεγάλη στιγμή του ευρωπαϊκού κινηματογράφου, γιατί προεκτείνει και ταυτόχρονα ανταγωνίζεται τον μεταπολεμικό νεορεαλισμό του Roberto Rossellini και του Vittorio de Sica.

Δεν πρόκειται όμως μόνο για ένα κινηματογραφικό αριστούργημα. Με τον τρόπο του, ο Pasolini υπογραμμίζει μια τεράστια αντίφαση, που μας βασανίζει μέχρι σήμερα: οι φτωχοί δεν οργανώνονται αυτόματα για να αντιπαλέψουν αυτούς που τους εκμεταλλεύονται, αλλά προσπαθούν να επιλύσουν το βιοτικό τους πρόβλημα με «προσωπικές θυσίες». Όμως, μάταιος κόπος! Όπως λέει και ο καθολικός παπάς από τον οποίο ζητάει βοήθεια η Mamma Roma στην ταινία, «δεν μπορείς να δημιουργήσεις κάτι από το τίποτα».

Ταξικά «δεσμά» υπάρχουν και στις ανώτερες κοινωνικές τάξεις, αλλά εκεί η συνοχή εξηγείται πιο εύκολα. Δεν περιμένει κανείς από τους έχοντες να αναιρέσουν αυθόρμητα τον εαυτό τους και να παραδώσουν τα υλικά και συμβολικά τους προνόμια τους στους μη έχοντες από … απλή καλοσύνη. Υπάρχουν βέβαια και οι «αποστάτες», αλλά εκεί τα πράγματα είναι λίγο πιο σύνθετα γιατί σε αυτούς τους ανθρώπους συγκρούονται διαρκώς η λογική της ιδιοτέλειας και η λογική της γενναιοδωρίας: ένα «εγώ» που έχει συγκεκριμένο υλικό σχήμα και ένα «εμείς» καθαρά ιδεολογικό, που βρίσκεται εν πολλοίς στον χώρο του αοράτου. Προς ποια κατεύθυνση θα κλίνει κάθε φορά ο ζυγός εξαρτάται από τις περιστάσεις.

Δεν ξέρω ποια παραλλαγή αυτών των μηχανισμών θα περιέγραφε την πορεία του μακαρίτη του Σαββόπουλου. Ούτε έχει και σημασία να το συζητήσουμε περαιτέρω. Παρά τα σκιρτήματα της νεανικής του ηλικίας, ο ώριμος Σαββόπουλος ήταν αντικειμενικά ένας οργανικός διανοούμενος της κυρίαρχης τάξης. Και έτσι κηδεύτηκε: με δόξες και τιμές, παρουσία πρωθυπουργού και προέδρου Δημοκρατίας και απουσία ολόκληρης της Αριστεράς, που τον θεώρησε -και δικαίως- «ψάρι φαγωμένο». Πικρό ίσως όλο αυτό, αλλά έτσι είναι η ζωή…

Μένει πάντως μια εύλογη απορία: πώς τοποθετείται άραγε η Αριστερά απέναντι στο πρόβλημα της ταξικής κινητικότητας; Νομιμοποιείται μια παράταξη που καλεί τους φτωχούς να συνασπισθούν και να διεκδικήσουν συλλογικά την ανατροπή μιας κατάστασης που τους αδικεί να τους καλεί ταυτόχρονα να «αξιοποιήσουν» τις (λίγες) ευκαιρίες κοινωνικής ανάδειξης που τους παρέχει το σύστημα για τους δικούς του λειτουργικούς λόγους; Δεν θα ήταν αδιανόητο να συμβουλεύει κανείς σήμερα τις φτωχές οικογένειες να αφήσουν τα παιδιά τους αμόρφωτα και χωρίς δεξιότητες (γιατί αυτό, δήθεν, δεν θα τους λύσει το πρόβλημα) και να προσηλωθούν στο «επαναστατικό» τους καθήκον;

Κάτι τέτοιο θα ήταν πράγματι αδιανόητο, και για αυτό ακριβώς δεν το υιοθετεί κανείς στην πολιτική πρακτική του. Αντί για τη λογική μιας μουρλής -και βαθιά αντι-ανθρώπινης- «πυρετοθεραπείας», η σύγχρονη Αριστερά έχει υιοθετήσει τη λογική των «διευρυνόμενων ευκαιριών». Για αυτές μάχεται και άγια κάνει.

Άλλο όμως το «δυνάμει» και άλλο το «κατά κανόνα». Για αυτό και μια πολιτική που εξαντλείται στον μεταρρυθμισμό δεν πρόκειται να αφήσει αποτύπωμα στη μακρά διάρκεια. Ό,τι κερδίζεται διευρύνοντας τις ευκαιρίες μπορεί να χαθεί με ένα μικρό «ατύχημα» της Ιστορίας. Οι θεσμοί από μόνοι τους δεν εξασφαλίζουν τη ριζική αλλαγή. Κι αυτό, φευ, δεν το είπαν και δεν το έγραψαν οι κλασσικοί, αλλά κάποιοι πραγματικοί «αποστάτες».

Αιωνία ας είναι η μνήμη του Pasolini που μας χάρισε τη «Mamma Roma» και του Νίκου Γκάτσου που μας δώρισε τον «Κεμάλ». Τον Σαββόπουλο θα τον θυμόμαστε για πολλά χρόνια, αλλά για άλλους λόγους.