Η αποστολή δικογραφίας στη Βουλή με αίτημα την άρση της ασυλίας 11 Βουλευτών της Νέας Δημοκρατίας συνιστά σοβαρή εξέλιξη, η οποία δείχνει ότι ενδεχομένως οι άνθρωποι αυτοί να έχουν διαπράξει κάποιο αδίκημα πλημμέλημα ή κακούργημα με την ευκαιρία της εκτέλεσης των καθηκόντων τους· και επειδή πρόκειται για την ίδια υπόθεση και το ίδιο κόμμα που είναι και κυβέρνηση, θα ήταν παράδοξο, στην περίπτωση που αποδειχθεί ποινική ευθύνη, να μην πλαισιώνεται η κατηγορία και από την περίπτωση της εγκληματικής οργάνωσης.

Όπως θα ήταν επίσης δύσκολο – με βάση τα μέχρι τώρα γνωστά- η υπόθεση να αναχθεί στην κλασσικού τύπου εγκληματική οργάνωση, καθώς μάλλον αντιστοιχεί σε σύστημα με μορφή δικτύου. Μάλλον είμαστε ενώπιον ενός πολύπλοκου δικτύου σχέσεων εξουσίας και ανταλλαγής εξυπηρετήσεων, που αναπτύσσεται κατά στάδια και σε ένα δεύτερο ή τρίτο στάδιο μπορεί να εντοπιστεί κάποιο οικονομικό όφελος.

Το αίτημα άρσης της βουλευτικής ασυλίας πάντως, πέρα από την επικοινωνιακή διάσταση του πράγματος, δεν αποτελεί κατηγορητήριο και κακώς αντιδρούμε ως να ήταν ποινική δίωξη. Αντίθετα, η μεγάλη πρόκληση εδώ είναι μια δικονομική διάσταση της υπόθεσης, δηλαδή οι φάκελοι που εστάλησαν στη Βουλή και αφορούν επιμέρους πρόσωπα, εφόσον προχωρήσει η διαδικασία, να ενωθούν σε μια δικογραφία κατά τη δικαστική έρευνα.

Σε κάθε περίπτωση η υπόθεση του ΟΠΕΚΕΠΕ είναι πολύ σημαντική, καθώς φαίνεται ότι έχει προεκτάσεις, πέραν του προφανούς, στο πολιτικό όφελος που ενδεχομένως αποκόμισαν οι εμπλεκόμενοι. Γι’ αυτό και έχει σημασία η ανάλυση της υπό το πρίσμα των πελατειακών σχέσεων: Από αυτήν την άποψη, το ζήτημα δεν είναι οι περιστασιακές μικρο -εξυπηρετήσεις σε ψηφοφόρους, αλλά η ενδεχόμενη συστηματική πολιτική εξυπηρέτησης ψηφοφόρων, έστω μέσω της εκμετάλλευσης θέσεων εξουσίας με στόχο την μεταγενέστερη αποκόμιση πολιτικού οφέλους.

Όμως αν η υπόθεση του ΟΠΕΚΕΠΕ κατανοείται ως ένα πρόβλημα και πελατειακών σχέσεων που αναγνωρίζεται ως διαχρονικό, τίθενται μια σειρά από ζητήματα.

Το πρώτο είναι εάν η παρουσία τους είναι αναπότρεπτη· είναι όντως μάστιγα; Είναι δηλαδή ένα εξω-πραγματικό ή εξω-κοινωνικό φαινόμενο, που διαμορφώνεται έξω από τις ανάγκες, προβλήματα, φιλοδοξίες και τις σχέσεις εξουσίας και αλληλεξάρτησης μεταξύ πελάτη και πάροχου; Ή είναι ένα πλέγμα σχέσεων ανισότητας που οδηγεί εν δυνάμει σε διαφθορά και διακρίσεις;

Διαβάστε: Ανάλυση / O Μητσοτάκης διαμηνύει ότι θα πουλήσει ακριβά το τομάρι του

Το δεύτερο είναι ότι οι πελατειακές σχέσεις έχουν αναχθεί σε φόβητρο κατά καιρούς στην Ελλάδα και έτσι, η επικοινωνιακού τύπου ανάδειξή τους σε πρόβλημα συνδεδεμένο με το «DNA του Έλληνα» και με τη διαφθορά στο δημόσιο, προσέφερε πάρα πολλά και στην αποπολιτικοποίηση του πράγματος και στην ανάδειξή τους σε κανονικότητα.

Το τρίτο ζήτημα είναι πως, η θεώρηση, που φαίνεται ελκυστική, ότι οι πελατειακές σχέσεις είναι δείκτης κοινωνικής καθυστέρησης, ανήκει στην ανθρωπολογία του 50, που έβλεπε σχεδόν από μία αποικιοκρατική λογική τις Μεσογειακές χώρες και το διαφορετικό τρόπο ζωής και συμμετοχής στα κοινά ως απόκλιση. Η θεώρηση αυτή ποτέ δεν είδε τις κοινωνίες όπως είναι, αλλά όπως θα ήθελαν άλλοι να είναι και πάντως χωρίς να τις κατανοούν. Υπάρχει πολύ σημαντική βιβλιογραφία για αυτό το θέμα στην Ελλάδα.

Όμως ακόμα και έτσι, σήμερα μια διεισδυτική ματιά σε στοιχεία και αναλύσεις αλλά και στο δρόμο, θα διαπίστωνε, ότι αν πράγματι σε κάτι υστερεί η χώρα σε σχέση με τις Δυτικο-Ευρωπαϊκές χώρες, είναι όντως στο κράτος πρόνοιας και στο κράτος δικαίου, δηλαδή υπερέχει εδώ το δίκαιο της ανισότητας σε όλα τα πεδία. Αυτή η στέρηση οδηγεί και στις πελατειακές σχέσεις και στη διαφθορά. Και όπως ξέρουμε, η διαφθορά δεν είναι μόνο η δια ζώσης συναλλαγή, αλλά προκύπτει παντού, ανάλογα με την περίπτωση και δεν αντιμετωπίζεται με τεχνικού, διαχειριστικού τύπου μεταρρυθμίσεις.

Η διαφθορά και οι πελατειακές σχέσεις όμως δεν είναι ενιαίο φαινόμενο: ο γιατρός και ο ασθενής για διαφορετικούς λόγους δέχονται το φακελάκι ως μέτρο παροχής ιατρικής υπηρεσίας.

Το ζήτημα είναι αν θέλουμε να δώσουμε προσοχή στο γεγονός και τα αίτια του ή περιοριζόμαστε σε «έργα βιτρίνας» ως αντίδραση. Βλέπουμε έτσι, ότι η διαχρονική αναπροσαρμογή τέτοιων φαινομένων, δεν οφείλεται στην οπισθοδρόμηση: αντίθετα οι πρακτικές διαφθοράς, όπως και πελατειακών σχέσεων εκπλήσσουν με την ευρηματικότητα και την αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών. Το έγκλημα, ειδικά το οικονομικό, βασίζεται σε καινοτομίες και όχι σε οπισθοδρομήσεις.

Ούτε χρειάζεται «βαθύ κράτος» για να γίνουν όλα αυτά: αντίθετα το «βαθύ κράτος» – αν υπάρχει τέτοιο εδώ- ως νεφέλωμα εκπροσώπων της καθεστηκυίας τάξης (περιλαμβανομένης της Εκκλησίας της Αστυνομίας, του Στρατού, εκπροσώπων μεγάλων πολιτικών οικογενειών κλπ), είναι χρήσιμο για να κρατά στην εξουσία συγκεκριμένες ομάδες συμφερόντων, να συντηρεί δηλαδή μια τάξη πραγμάτων, κόντρα στην κοινωνικούς μετασχηματισμούς.

Τότε είναι που το πελατειακό σύστημα γίνεται εξόχως χρήσιμο. Διότι μεταξύ άλλων εξισορροπεί προσωρινά τις ανισότητες και αποτρέπει κοινωνικές συγκρούσεις, αλλά επιβάλλοντας το δίκαιο του ισχυρού διατηρώντας στην εξουσία το «καθεστώς» και όχι διασφαλίζοντας την ισότητα, όπως σε μια Δημοκρατία θα έπρεπε.

Στο επόμενο διάστημα επομένως θα δούμε πως θα εξελιχθεί το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ και αν θα αποτελέσει την αφορμή για  να μιλήσουμε επιτέλους για τις ανισότητες, την Πολιτική και τη Δικαιοσύνη.

• Σοφία Βιδάλη, τ. Καθηγήτρια Παντείου