Εδώ και πολλά πια χρόνια διαμορφώθηκε στην Ελλάδα ένας «άλλος κόσμος»,  που μέσα από κοινωνικές σχέσεις, παρήγαγε παράνομες οικονομίες με πολλαπλές στοχεύσεις. Πρόκειται για τον κόσμο του οργανωμένου εγκλήματος, που δημιουργείται κάθε φορά που αλλάζει το κυρίαρχος τύπος οικονομίας και το κράτος υποχωρεί από θεμελιώδεις λειτουργίες του, ειδικά σε τομείς δικαιωμάτων, κοινωνικής πολιτικής και δημόσιας λογοδοσίας.

Με δεδομένο ότι οργανωμένο έγκλημα είναι  φαινόμενο πολύ ευρύτερο από τον τύπο της εγκληματικής οργάνωσης που προβλέπει ο ποινικός κώδικας, υποθέσεις που έχουν αποκαλυφθεί τα τελευταία χρόνια δεν παραπέμπουν απλά σε εγκληματικές οργανώσεις, αλλά σε δίκτυα σχέσεων που επιδιώκουν να ελεγχθεί μέρος του εκλογικού σώματος ή ένας τομέας της οικονομίας από κάποιους, διότι έτσι επωφελούνται οικονομικά ή καθίστανται συνομιλητές με κυβερνήσεις, αλλά σε βάρος άλλων και του γενικού πληθυσμού. Είναι εξάλλου χαρακτηριστικό του οργανωμένου εγκλήματος, ότι οι συνέπειές του υπερβαίνουν τη σχέση δράστη και θύματος.

Η κοινωνική βάση τέτοιων δικτύων μπορεί να συγκροτείται από φτωχοδιάβολους,  και βιοπαλαιστές, αλλά για να επιβιώσουν τέτοια δίκτυα  απαραίτητη προϋπόθεση είναι η διασύνδεση και συμμαχία με κέντρα νόμιμης εξουσίας, με τα οποία διαμορφώνεται μια σχέση συμβίωσης. Διαμορφώνονται όμως και πρακτικές μέσα από τις οποίες αναπαράγεται η παρανομία.

Έτσι, οι περιπτώσεις που αποκαλύφθηκαν τελευταία εξηγούν πολλά πράγματα από το παρελθόν και θέτουν ευρύτερα ερωτήματα για το παρόν και το μέλλον που:

1.Η εργαλειοποίηση της μικροεγκληματικότητας. Όταν τουλάχιστον από την προηγούμενη εικοσαετία όλοι οι συλλογικοί φόβοι επικεντρώνονταν στους εξαρτημένους, τους μετανάστες, τα εκδιδόμενα πρόσωπα, τον σχολικό εκφοβισμό, ταυτόχρονα το οικονομικό και το οργανωμένο έγκλημα εξαπλωνόταν. Αποδεικνύεται ότι η μηδενική ανοχή στο κοινωνικό περιθώριο και στο μικροέγκλημα, λειτουργεί ως προπέτασμα προστασίας για το σοβαρό και το οργανωμένο έγκλημα. Σε τέτοιες υποθέσεις το κύριο ζητούμενο δεν είναι μόνον να εκδικαστούν χωρίς πιέσεις τέτοιες υποθέσεις, και να «τιμωρηθούν» οι υπαίτιοι, αλλά να αποκαλυφθεί όλο το εύρος των σχέσεων που τις στηρίζουν.

2. Αρχηγός «για μια μέρα»: Η αποκάλυψη τέτοιων υποθέσεων δεν αφορά μόνον τους εμφανείς αρχηγούς, αυτούς δηλαδή που εκτίθεντα, που και αυτοί συχνά είναι απλά ένας κρίκος αναλώσιμων προσώπων σε μια αλυσίδα σχέσεων, όπου η πραγματική ηγεσία και εξουσία παραμένουν αλώβητες·έτσι ο εντοπισμός ενός εμφανούς αρχηγού σε ένα τέτοιο δίκτυο δε διασφαλίζει την εξάλειψή του, αλλά τον μετασχηματισμό της σύνθεσής του.

3.Ποιος κερδίζει; Σήμερα γνωρίζουμε ότι η πραγματική αποκάλυψη και το πραγματικό πλήγμα σε μια εγκληματική οργάνωση επέρχεται μόνον όταν αποκαλυφθεί η ροή του χρήματος που διακινείται, οι παραλήπτες και οι επενδύσεις που γίνονται στο πλαίσιο αυτό. Έτσι : εκτός από τον καταναλωτισμό, την πολυτέλεια και «τα λούσα», το κρίσιμο είναι να αποκαλυφθεί που επενδύουν τα χρήματά τους οι εγκληματικές οργανώσεις: π.χ. υπάρχουν σκιώδεις χρηματοδοτήσεις επιχειρήσεων και πολιτικών φορέων; Πως αναπαράγεται αυτό το σύστημα παράλληλης και σκιώδους τραπεζικής; Μόνο οι απαντήσεις σε τέτοια ερωτήματα οδηγούν σε πραγματική αποκάλυψη.

4.Μια αποτελεσματική ποινική διαδικασία: θεμελιώδεις προϋποθέσεις σε περιπτώσεις οργανωμένου εγκλήματος είναι η εξασφάλιση ότι οι εμπλεκόμενοι θα συνεργαστούν με τις αρχές και ότι θα προστατευθούν θύματα και μάρτυρες , ότι θα στηριχθούν οι αρχές των αρχών, ώστε να αντιμετωπίζουν την πολυπλοκότητα των υποθέσεων: στελέχωση, αποκλειστικότητα ενασχόλησης, φυσική προστασία, προστασία από αντίποινα, αλλά και ενοποίηση των δικογραφιών, θεωρούνται θεμελιώδεις, ώστε να μπορεί να προχωρήσει επί της ουσίας η εξάρθρωση εγκληματικών δικτύων.

5.Οι εξωνομικοί ατομικοί και πολιτισμικοί παράγοντες: εκτός από τα ποινικά μέτρα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη ι και οι εξωνομικοί παράγοντες και η επίδρασή τους στην εξάπλωση της παρανομίας : έτσι π.χ.  φόβος καταγγελίας,  κοινωνική ανοχή και συγκάλυψη, αδιαφορία των αρμοδίων, καλλιέργεια ατομισμού και απαξίωσης των κανόνων και κανονικοποίηση των πελατειακών σχέσεων,  υποβάθμιση της σημασίας των αναγκών που δίνουν χώρο στις παράνομες οικονομίες,  εξύμνηση του αντι- κρατισμού και διάλυση των εγγυήσεων των εργασιακών σχέσεων είναι παράγοντες που συγκροτούν βάση συναίνεσης στη διαφθορά και το οργανωμένο έγκλημα.

6.Νόμιμη και παράνομη οικονομία: Η ανάπτυξη μιας οικονομίας  ανταγωνιστικής προς στην παράνομη, η ανακατάληψη του αστικού χώρου, της αγροτικής οικονομίας και του πολιτισμού, θα ήταν  στρατηγικές ρωγμής της συμβίωσης του οργανωμένου εγκλήματος με την πολιτική και τον κρατικό μηχανισμό καθώς θα μπορούσε να αλλάξει την καθημερινότητα των μεσαίων  και κατώτερων τάξεων.

7.Η αποκάλυψη: Θα πρέπει επίσης να παραδεχθούμε, ότι στην περίπτωση του οργανωμένου εγκλήματος η ευρηματικότητα και η βία συμβαδίζουν. Ωστόσο, δεν είναι η ευρηματικότητα που καθιστά το οργανωμένο έγκλημα «ανίκητο», αλλά η συγκάλυψη, ενώ εξάρθρωση τέτοιων δικτύων δείχνει και την ενότητα ή τον πολυκερματισμό ή τον ανταγωνισμό του υποκόσμου..

Αυτό που προκύπτει μάλλον αβίαστα από τις πρόσφατες υποθέσεις είναι ότι το οργανωμένο έγκλημα και η παρανομία έχουν μερίδιο στον κοινωνικό μετασχηματισμό: η διάλυση της μικροεπιχειρηματικότητας, μέσω της δημιουργίας ενός νέου τύπου προλεταριάτου (πρεκαριάτο το λένε σήμερα), που είναι διαθέσιμο να δουλέψει με όρους δουλείας, σε συνδυασμό με την προώθηση ενός μισαλόξοδου και οπισθοδρομικού λόγου εναντίον της νέας φτωχολογιάς, είναι αποτέλεσμα και των δικτύων παρανομίας, που άλλαξαν την αγορά και τις κοινωνικές σχέσεις· οι αλλαγές αυτές όμως δεν έγιναν σε ένα περιβάλλον αναρχίας, αλλά σε ένα περιβάλλον επικράτησης της οικονομίας της αγοράς και συμβίωσης της νομιμότητας με την παρανομία, που τα μεταξύ τους όρια έγιναν ρευστά  και εύπλαστα. Οι έχοντες εξουσία έχουν το βάρος αυτής της εξέλιξης.

Το ερώτημα που ανακύπτει μετά τα παραπάνω είναι  με ποιο τρόπο μπορεί να είναι αναστρέψιμη αυτή η κατάσταση; Και είναι το πολιτικό σύστημα που οφείλει να απαντήσει.

• Σοφία Βιδάλη. τ. Καθηγήτρια Εγκληματολογίας και Αντεγκληματικής Πολιτικής, Πάντειο Πανεπιστήμιο