Την εποχή της λεγόμενης ληστοκρατίας στην Ελλάδα, όταν δηλαδή η νομαδική κτηνοτροφία -που προστάτευε τους ληστές- βρισκόταν υπό άγρια δίωξη και καταστολή, το 1867 ένας αξιωματικός της Χωροφυλακής, ο Γ. Κροκίδας, απαντούσε σε πρόταση λοχαγού του πεζικού να συσταθούν μεταβατικά αποσπάσματα με εξαιρετικές εξουσίες για την καταδίωξη της ληστείας ως εξής:

«[…] η ληστεία δεν είναι ασθένεια χρήζουσα ηρωικών φαρμάκων τοιούτων οία είναι η χρήσις στρατού, […] αλλ’ είναι σύμπτωμα άλλης ασθενείας του κοινωνικού σώματος […] σύμπτωμα της γενικής του κοινωνικού σώματος καχεξίας […] η ληστεία άρα […] δεν θεραπεύεται διά της εκτάκτου κινήσεως φουσάτων, επιβαρυνόντων και καταθλιβόντων αδιακρίτως τους πολίτας και διαπραττόντων ενίοτε πολύ χείρονα των ληστρικών συμμοριών. Θεραπεύεται όμως ριζικώς διά γενικών μέτρων άλλων, αστυνομικών και κοινωνικών, λαμβανομένων περιεσκεμμένως υπό εμφρόνου κυβερνήσεως […]»
(το απόσπασμα είναι από το βιβλίο του Ι. Κολιόπουλου με τίτλο περί λύχνων αφάς» 1996, σ. 244 κ.ε.).

Σήμερα πολλοί έχουν πεισθεί ότι το πρόβλημα με τον πόλεμο στα Βορίζια, είναι πρόβλημα κουλτούρας που δεν αλλάζει γιατί οι άνθρωποι έτσι έχουν μάθει έτσι είναι.

Πρόκειται για μια στατική αλλά και βολική αντίληψη για το πρόβλημα που αφενός νομιμοποιεί αποκλειστικά την καταστολή εναντίον αυτών των χωρικών και αφετέρου, διοχετεύει έμμεσα απόψεις για τη «φυλή των ορεσίβιων Κρητικών», ενώ σίγουρα παρέχει και τη δικαιολογία στο κράτος να διεξάγει ένα συνεχή ένοπλο αγώνα- πόλεμο κατά των νταήδων και των μαφιόζων, όπως είπε ο αρμόδιος υπουργός.

Τα μέτρα για την οπλοφορία και οπλοκατοχή που ανακοινώθηκαν εντάσσονται σε αυτό το φάσμα σκέψης. Η καταστολή είναι η μοναδική λύση.

Αθέατες όψεις εντυπωσιακών ειδήσεων και εξαγγελιών

Εκατόν πενήντα έξι χρόνια μετά τις απόψεις του Κροκίδα το ελληνικό κράτος δεν έχει αλλάξει κυρίαρχη αντίληψη. Τέτοιες απόψεις όμως που πριμοδοτούν την καταστολή για την αντιμετώπιση της βίας που έχει πολιτισμικές ρίζες, έχει αποδειχθεί ότι είχαν οικτρά αποτελέσματα για όλους και κανένα για την αντιμετώπιση του εγκλήματος.

Επιπλέον, σε αυτές τις συνθήκες τα αμιγώς κατασταλτικά μέτρα είναι λειτουργικά για τα δίκτυα που στηρίζουν αυτές τις καταστάσεις.

Κατ΄ αρχάς με την καταστολή συσκοτίζεται η πραγματική πραγματικότητα των γεγονότων, η βία «μεταμφιέζονται» σε κάτι πιο «χαριτωμένο» -π.χ. παραδοσιακό-, αλλά σαφώς συγκαλύπτεται ο πραγματικός χαρακτήρας τους: έτσι εσπευσμένα καταχωρήθηκε το περιστατικό στα Βορίζια ως βεντέτα (κάτι ανάλογο συμβαίνει και με την ‘Greek Mafia’) κρύβοντας για μια ακόμη φορά τον όρο «οργανωμένο έγκλημα» κάτω από το χαλί.

Σε αρκετές περιπτώσεις όμως εδώ και σε άλλες χώρες, μέτρα επικοινωνιακού χαρακτήρα και πομπώδεις μεταρρυθμίσεις χωρίς πρόγραμμα, λειτούργησαν ως ειδοποιητήρια για τα παράνομα δίκτυα, ώστε να αλλάξουν διαδρομές, πρακτικές κρησφύγετα κλπ.

Είναι εξάλλου ιστορικά πασίγνωστο στα εγκληματολογικά χρονικά, ότι η εξιχνίαση των εγκλημάτων και η εξάρθρωση εγκληματικών ομάδων γίνεται με «αθέατη» παρατήρηση και συλλογή πληροφορίας.

Κατά τον ίδιο τρόπο έχει δοθεί έμφαση στις οικογενειακές και προσωπικές λεπτομέρειες για τους «εν πολέμω» δράστες και θύματα και από τις δύο οικογένειες, αλλά δεν συζητείται ότι το χωριό αυτό έχει μεγάλο ποσοστό ανθρώπων που δεν έχουν τελειώσει ούτε το δημοτικό, ότι εκλέγονται εδώ και πολλά χρόνια εκπρόσωποι στο Δήμο από δύο συγκεκριμένα σόγια, άρα το χωριό τελεί υπό την εξουσία τους και επομένως αυτά τα «περί δημοκρατίας» θα ηχούν λίγο παράξενα για αυτούς τους ανθρώπους.

Είναι επίσης αξιοπερίεργο να θεωρείται η παράνομη οπλοφορία ως μέσον επιβολής της ατομικής «καπετανιάς» ή προβολής και να αποσυνδέεται από την οικονομία και τα δίκτυα εξουσίας που τη χρειάζονται, την αξιοποιούν ποικιλοτρόπως και την περιβάλλουν: τα όπλα μπορεί να χρησιμοποιούνται κατά τη ζωοκλοπής, ως εργαλεία συνοδείας παράνομων φορτίων, ως μέσα εκτέλεσης συμβολαίων θανάτου ή εκβίασης για λογαριασμό τρίτου, ως εκβίαση έναντι ποικίλων παροχών κλπ.

Δεν έχει σχέση αυτή η ιστορία με τα δίκτυα πολιτικών πελατειακών σχέσεων που τεκμηριωμένα και διαχρονικά ηγεμονεύουν την περιοχή (και όχι μόνον εκεί); Τίποτα από όλα αυτά δε συνδέεται με την παράνομη οπλοφορία στην Κρήτη και στην περίπτωσή μας με τις περιοχές γύρω από τον Ψηλορείτη;

Ανατρέπεται η κουλτούρα των όπλων;

Θα μπορούσε κάποιος να περιγράψει και άλλες χρήσεις των όπλων αλλά το θέμα είναι η ανατροπή της κυρίαρχης αντίληψης για τα όπλα μέσα από την στήριξη της τοπικής κοινωνίας, την ανάδειξη του κράτους σε μοναδικό εγγυητή της κοινωνικής ευημερίας και των δικαιωμάτων, την πολιτική χειραφέτηση της τοπικής κοινωνίας από τα δίκτυα- μηχανές «παραγωγής πολιτευτών».

Έτσι είναι αξιοπρόσεκτο, ότι ανάμεσα στα μέτρα που εξαγγέλθηκαν δεν ακούσαμε κάποιο μέτρο που να έχει σκοπό να παρηγορήσει και να ημερέψει την τοπική κοινωνία μέσα από την ανάδειξη της αξίας του σχολείου και της μόρφωσης, που θα βοηθήσει τους ανθρώπους εκεί να έχουν ένα όραμα, μια προοπτική για το μέλλον, να τους βγάλει από το διαχρονικό πένθος και την κουλτούρα του θανάτου, του μίσους και της ψυχικής δυστυχίας.

Αυτά γίνονται μόνο μέσα από την εκπαίδευση και τον πολιτισμό. Έτσι εγκαταλείπεται η κουλτούρα των όπλων. Υπάρχει πρόθεση τέτοιων παρεμβάσεων; Οι ψυχολόγοι χρειάζονται όταν επιλαμβάνονται ατομικών περιστατικών. Εδώ όμως μιλάμε για κοινωνικά φαινόμενα, πολιτικές και κράτος.

Λείπει επίσης από την ταλαιπωρημένη περιφέρεια το κράτος εγγυητής της ελευθερίας και της προστασίας κάθε δικαιώματος και της υλικής υποστήριξης των ανθρώπων. Αυτή η έλλειψη όμως αντισταθμίζεται και υποκαθίσταται με «καθρεφτάκια» και την αναπαραγωγή πατριαρχικών φεουδαρχικών σχέσεων μέσω του πολιτικού πελατειακού συστήματος: με παράνομες επιδοτήσεις, με ανοχές σε χασισοκαλλιέργειες και παράνομα φορτία που περνούν από το νησί κ.α. με το αζημίωτο βέβαια (ανάλογα το ποιος κάνει τα στραβά μάτια).

Κάποτε το Κράτος πρέπει να έχει μια πειστική απάντηση στο ερώτημα: «για ποιο λόγο ένας κτηνοτρόφος σήμερα πρέπει να είναι ένας άξεστος πιστολάς, που δεν μπορεί να οδηγήσει σε πραγματική ανάπτυξη την επιχείρησή του;».

Τίποτα από τα παραπάνω δεν φαίνεται να περιλαμβάνεται στα μέτρα που εξαγγέλθηκαν: Οι κοινωνικές ανάγκες των ανθρώπων της περιοχής εκλαμβάνονται έτσι ως ιδιαιτερότητες και επομένως η αντιμετώπιση της ιδιότυπης μη οικονομικής φτώχειας που πλήττει τέτοιες περιοχές δεν απασχολεί.

Σίγουρα από την κατάσταση αυτή κάποιοι επωφελούνται είτε σε χρήμα είτε σε εξουσία είτε και ως προς τα δύο. Θα σπάσουν οι οικονομίες και τα δίκτυα που στηρίζουν και στηρίζονται από τέτοια φαινόμενα; Θα υπάρξουν έρευνες προς αυτήν την κατεύθυνση ή θα εξακολουθήσει η νόμιμη αναπαραγωγή της οικογενειοκρατίας στο πολιτικό σύστημα; Είναι π.χ. λογικό να είναι κάποιος 30 χρόνια συνεχώς βουλευτής; εδώ δεν μιλάμε για «περιστρεφόμενες πόρτες» που ψάχνει η OLAF, αλλά για την ουδετεροποίηση των δημοκρατικών θεσμών και την αναπαραγωγή των ίδιων συστημάτων εξουσίας, επίσημης και ανεπίσημης.

Η υπέρβαση του φόβου

Επίσης, λείπουν μέτρα που θα ενίσχυαν την εμπιστοσύνη στις αρχές και θα αντιμετώπιζαν το φόβο αντιποίνων των ανθρώπων της περιοχής, ώστε να μπορούν να καταγγείλουν να μιλήσουν, να πουν πως έχουν τα πράγματα.

Ο έλεγχος των όπλων και ο αφοπλισμός είναι συνολικά ένα κρίσιμο πρόβλημα για το νησί, που όμως δεν μπορεί να γίνει μονομερώς, ούτε λύνει κάποιο πρόβλημα για το μέλλον: χρειάζεται η τοπική κοινωνία να διαμορφώσει ένα τέτοιο αίτημα και όχι να φοβάται, πράγμα όντως δύσκολο.

Στην κατεύθυνση αυτή χρειάζεται να στηριχθεί η τοπική κοινωνία από θεσμικούς παράγοντες σε όλη την έκταση της κοινωνικής και θεσμικής συγκρότησης: από τους εκπρόσωπους της εκπαιδευτικής κοινότητας των Σχολείων και του Πανεπιστημίου έως αυτούς της εκκλησίας, της τοπικής αυτοδιοίκησης των δικηγορικών συλλόγων κλπ. και κυρίως να αναλάβουν τις ευθύνες τους  βουλευτές του νησιού.

Όχι για να κάνουν κήρυγμα, αλλά για να κάνουν συντονισμένα πολιτικό και δημόσιο πρόβλημα, τις ιδιωτικές διαφορές: να ενθαρρύνουν τον κόσμο να μιλήσει ψύχραιμα και με ενσυναίσθηση για το τι πραγματικά είναι αυτό που συμβαίνει και κυρίως, να μιλήσουν για τις συνέπειές του: για τη θέση της γυναίκας σε αυτές τις κοινότητες, για τη θέση των παιδιών και των νέων, για τα προβλήματα βίας κλπ, και για την έχθρα που καλλιεργείται ανάμεσα σε μεγάλες οικογένειες, για τα θύματα που μένουν πίσω, αλλά και για τους δράστες.

Η δημόσια αναγνώριση προβλημάτων και ευθυνών μπορεί να αρχίσει να αλλάζει τα πράγματα και να μπορέσουν οι άνθρωποι να ξαναζήσουν μαζί. Σε άλλες χώρες έχουν συμβεί. Προφανώς τίποτα από αυτά δεν αναιρεί την ποινική εξέλιξη των υποθέσεων.

Αυτά που έγιναν στα Βορίζια και πιο παλιά σε άλλα μέρη και στα Ζωνιανά δεν είναι ούτε βεντέτα ούτε ιδιωτικές υποθέσεις· είναι δημόσιες υποθέσεις και το κράτος, οι τοπικές κοινωνίες και το πολιτικό σύστημα διαχρονικά και στο σύνολό τους έχουν ευθύνες για τη μακροημέρευσή τέτοιων φαινομένων.

• Σοφία Βιδάλη, τ. Καθηγήτρια Εγκληματολογίας και Αντεγκληματικής Πολιτικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο