Πολλά έχουν γραφτεί και λεχθεί δημόσια για την υπόθεση του εγκλήματος των Τεμπών: και λέω έγκλημα, διότι μια σειρά από διαδοχικές παραλείψεις, πράξεις και ανοχές των υπευθύνων για την ασφάλεια των τραίνων, οι οποίες κατά περίπτωση έπρεπε να έχουν αποφευχθεί ή να έχουν γίνει, οδήγησαν στο βίαιο θάνατο πλήθους ανθρώπων, ενώ αγνοήθηκαν εσκεμμένα και για λόγους ως τώρα άγνωστους, οι προηγηθείσες καταγγελίες του προσωπικού για τον επικείμενο κίνδυνο σύγκρουσης.

Οι συνέπειες είναι γνωστές. Κορυφαίο γεγονός όμως μετά το θάνατο των θυμάτων παραμένει ως τώρα το λεγόμενο μπάζωμα και οι συνέπειές του, δηλαδή, η διαδικασία εξαφάνισης ανακριτικού υλικού, που θα μπορούσε να αποδείξει τις ακριβείς αιτίες της σύγκρουσης, θανάτου των θυμάτων κλπ.

Η υπόθεση των Τεμπών εξαιτίας της ιδιαίτερης τραγικότητας της αποτελεί ως τώρα την κορωνίδα σε ένα συνεχές εγκλημάτων, που συνέβησαν την τελευταία δεκαπενταετία και εμπλέκουν κρατικούς φορείς ή αποκαλύπτουν τη σχέση του κράτους με εταιρείες  (ο ΟΠΕΚΕΠΕ είναι το τελευταίο παράδειγμα), και που η έκβασή και οι συνέπειες τους έχουν κλονίσει σε πολλούς την εμπιστοσύνη απέναντι στην Αστυνομία, τη Δικαιοσύνη και  τους πολιτικούς θεσμούς.

Ειδικότερα όμως, η υπόθεση των Τεμπών έχει διαμορφώσει πλέον σε πολλούς αρνητικές πεποιθήσεις για τη Δικαιοσύνη, με βάση τις οποίες πορεύονται οι άνθρωποι. Διότι  δεν έχει μόνον σημασία εάν όντως η Δικαιοσύνη ελέγχεται από την κυβέρνηση, αλλά και ότι οι άνθρωποι λειτουργούν σα να είναι έτσι. Στη συγκεκριμένη δε περίπτωση όπως επιβεβαιώνουν οι εξελίξεις αυτή η πεποίθηση διαμορφώθηκε με «πρωτοβουλία» των αρμοδίων δηλαδή εξαιτίας του τρόπου που χειρίστηκαν και ουσιαστικά και επικοινωνιακά τη διαλεύκανση του εγκλήματος των Τεμπών.

Στην υπόθεση αυτή όπου συνεχώς ακολουθείται μια τακτική απαξίωσης των συγγενών  των θυμάτων και των αιτημάτων τους, ο κ. Ρούτσι εμφανίστηκε ως απρόβλεπτος καταλύτης· ο τραγικός πατέρας που μέσω της απεργίας πείνας, άλλαξε το σκηνικό σε σχέση με τους όρους διαλεύκανσής του εγκλήματος των Τεμπών και τη διασφάλιση των δικαιωμάτων των θυμάτων αυτής της τραγωδίας.

• Διαβάστε: Πάνος Ρούτσι / Σταματά την απεργία πείνας μετά από 23 μέρες – Δεκτά τα αιτήματά του

Η απεργία πείνας είναι το όπλο εκείνων που έχουν χάσει κάθε άλλη πιθανότητα να επιτύχουν την ικανοποίηση ενός αιτήματος, κατά κανόνα από τις κρατικές υπηρεσίες ή και την κυβέρνηση. Ιστορικά η απεργία πείνας έχει ταυτιστεί με ανθρώπους που στερούνται  την ελευθερία τους νόμιμα ή παράνομα, μακροχρόνια ή προσωρινά ή με ανθρώπους που διεκδικούν τη λήψη ή ακύρωση αποφάσεων, μέτρων ή νόμων. Είναι γεγονός, ότι η απεργία πείνας είναι μέσο άσκησης πίεσης με μη βίαια μέσα, που έχει ταυτιστεί με κρατούμενους ιδίως πολιτικούς, ενώ το διακύβευμα συχνά δεν είναι απλά μια προσωπική υπόθεση, αλλά αφορά και ένα ευρύτερο κύκλο ανθρώπων ή γενικά την κοινωνία και γενικότερα πολιτικά προβλήματα.

Η περίπτωση του κ. Ρούτσι είναι διαφορετική· είναι πρωτοφανής για τα ελληνικά τουλάχιστον δεδομένα: ο κ. Ρούτσι δεν είναι κρατούμενος, δεν είναι υπόδικος, ούτε ύποπτος και δεν διεκδικεί κανένα μέλλον προσωπικά ή για άλλους. Αυτή είναι η ιδιαιτερότητά του, που ταυτόχρονα εκθέτει και το θεσμικό μας σύστημα και τους κυβερνώντες, καθώς αμφισβητεί την προσήλωσή τους σε πανανθρώπινες αξίες και θέτει ερωτήματα για τους όρους λήψης αποφάσεων και την ουσιαστική εφαρμογή του νόμου.

Στην περίπτωση του κ. Ρούτσι οι έχοντες την εξουσία των αποφάσεων εγκλωβίστηκαν σε ιδεοληψίες και νομικισμούς: Η αποδοχή τελικά του του αιτήματος του κ. Ρούτσι υποδηλώνει, ότι έως τώρα οι λόγοι που επέβαλαν την μη ικανοποίηση του, ήταν μάλλον πρόσχημα ή τουλάχιστον λάθος, δείχνει την σχετικότητα της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης και ότι αυτή η ανεξαρτησία επιτυγχάνεται μόνον όταν η Δημοκρατία «λειτουργεί» στην καθημερινότητα των θεσμών και κυρίως, η εξέλιξη αυτή (και η ανακίνηση της διαδικασίας έρευνας μέσω της ανάσυρσης των αρχειοθετημένων δικογραφιών, νομιμοποιεί τις υπόνοιες περί συγκάλυψης ή απόπειρας συγκάλυψης του εγκλήματος των Τεμπών.

Πράγματι είναι πρωτοφανής για τα ελληνικά δεδομένα η απροκάλυπτη εξαφάνιση ανακριτικού υλικού με πρωτοβουλία του κράτους (δηλαδή μέσω του γνωστού μπαζώματος). Εκτός αυτού σύμφωνα με δημόσιες τοποθετήσεις δικηγόρων των θυμάτων, η πρακτική της πρόωρης εκκαθάρισης του τόπου του εγκλήματος /συμβάντος δεν συνηθίζεται και δεν ακολουθήθηκε σε άλλες περιπτώσεις μεγάλης κλίμακας υποθέσεων (π.χ. Μάτι, Πύλος, Μάνδρα κλπ).

Επίσης, οι τοποθετήσεις των αρμοδίων πολιτικών και η τύχη έως τώρα των θεσμικά υπευθύνων, όπως και ο πρόωρος θάνατος στελέχους του ΟΣΕ, αλλά και τα πορίσματα της εξεταστικής για τα Τέμπη, άφηναν αμφιβολίες και ανοικτά θέματα. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο τίθενται σοβαρά ερωτήματα όχι μόνον για την αξιοπιστία της Δικαιοσύνης, την ανεξαρτησία της και τους όρους απονομής της, που όπως ξέρουμε γίνεται στο όνομα του ελληνικού λαού. Αυτά τα ζητήματα έθεσε στο επίκεντρο η απεργία πείνας του κ. Ρούτσι.

Είναι μια υποδειγματική υπόθεση του πως ένα ατομικό πρόβλημα συνιστά δημόσιο ζήτημα: η τελική έκβαση του αιτήματός του, επιβάλλει ταυτόχρονα να ανοίξει και μια συζήτηση για τη δικαστική κρίση και τους όρους απονομής δικαιοσύνης. Το γεγονός ότι ο ανακριτής ή ο εισαγγελέας αποφασίζει κατά την κρίση του να δεχθεί ή να απορρίψει συγκεκριμένα αποδεικτικά στοιχεία ή ανακριτικό υλικό, όπως γνωρίζουμε, δεν σημαίνει ότι το κάνει αυθαίρετα. Η διατήρηση της εμπιστοσύνης σε αυτόν τον υψίστης σημασίας θεσμό επιβάλλει, όχι μόνον να ανασυρθούν οι αρχειοθετημένες δικογραφίες αλλά και να εξηγηθεί δημόσια το σκεπτικό και οι όροι υπό τους οποίους απορρίφθηκαν τα αιτήματα των συγγενών των θυμάτων σε προηγούμενο στάδιο της ανάκρισης.

Η αιτιολογία των αποφάσεων των δικαστικών λειτουργών σε όλα τα στάδια της ποινικής δίκης, όπως και την προδικασία εξαιτίας της τεράστιας δικαιοπολιτικής της σημασίας πρέπει να μπορεί να δημόσια να πείθει για τη δικαιότητα της. Η αιτιολογία των αποφάσεων της Δικαιοσύνης και της Διοίκησης συνολικά όχι μόνον εγγυάται τα δικαιώματα των εμπλεκομένων, αλλά υποβάλλει σε δημόσιο έλεγχο και την ίδια την απόφαση. Η Δικαιοσύνη έχει μια ιεραρχία και εποπτικές διαδικασίες που οφείλουν να διασφαλίζουν και δημόσια τις λειτουργίες αυτές. Όμως αυτά στην περίπτωση του εγκλήματος των Τεμπών φαίνεται ότι δεν λειτούργησαν έτσι. Αντίθετα διαφαίνεται η ύπαρξη ενός συστήματος αδρανοποίησης της έρευνας.

Γι αυτό και το ευρύτερο θέμα που έθεσε  η στάση του κ. Ρούτσι αφορά μεν άμεσα το γιό του, αλλά εκτείνεται και στη λειτουργία της δικαιοσύνης συνολικότερα, όπως και την ανεξαρτησία της. Στο πλαίσιο αυτό -εκτός από τη διαλεύκανση της συγκεκριμένης υπόθεσης- δεν επαρκεί να καταγγείλουμε το σύστημα, αλλά να διαμορφωθεί ένα νέο πλαίσιο, που θα εγγυάται τα δικαιώματα των ανθρώπων που είναι θύματα ή δράστες. Διότι η άλλη όψη της κρίσης νομιμότητας και εμπιστοσύνης στους θεσμούς είναι η ανασφάλεια των δικαιωμάτων και η υπερίσχυση του δικαίου του ισχυρού. Και ενώ ως τώρα τόσος λόγος γίνεται για τα δικαιώματα των θυμάτων γενικώς, δεν φαίνεται ότι επιδείχθηκε το ίδιο ενδιαφέρον για την περίπτωση των θυμάτων του εγκλήματος των Τεμπών.

Εκτός τούτων όμως, ένα ακόμα θεμελιώδες ζήτημα που έθεσε η απεργία πείνας του κ. Ρούτσι, είναι ότι μας θύμισε, πως εκτός από το χρήμα και την αποτελεσματικότητα υπάρχουν ακόμα κάποιες αξίες και ανθρώπινες σχέσεις που υπερβαίνουν το στενά ατομικό και αφορούν όλη την κοινωνία, για τις οποίες αξίζει κανείς να παλέψει.

• τ. Καθηγήτρια Παντείου