«Από την απόπειρα πραξικοπήματος της 15ης Ιουλίου 2016, η Τουρκία κυβερνάται από ένα ολοένα και πιο αυταρχικό καθεστώς», διαπιστώνει η πλειονότητα των παρατηρητών που επιχειρούν να αποτιμήσουν την τελευταία δεκαετία.

Ύστερα από την έκκληση του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν προς τους πολίτες να κατέβουν στους δρόμους εναντίον του πραξικοπήματος, 253 άνθρωποι, εκ των οποίων οι 184 ήταν άμαχοι, σκοτώθηκαν στις συγκρούσεις στην Κωνσταντινούπολη, ενώ την ίδια ημέρα στην Άγκυρα σκοτώθηκαν περισσότεροι από 34 στρατιωτικοί που συμμετείχαν στο πραξικόπημα.

Παρότι η Τουρκία διαθέτει μακρά εμπειρία στρατιωτικών πραξικοπημάτων (1960, 1971 και 1980), το τελευταίο εξακολουθεί να μην έχει αποσαφηνιστεί πλήρως, παρά την έναρξη 289 δικών. Συνολικά δικάστηκαν 720.000 κατηγορούμενοι, εκ των οποίων 127.000 καταδικάστηκαν. Ακόμη και σήμερα συνεχίζονται σχετικές δικαστικές διαδικασίες.

Ωστόσο, η κοινή γνώμη εξακολουθεί να αγνοεί ποιοι ήταν οι οργανωτές, οι υποκινητές και οι πολιτικά υπεύθυνοι του πραξικοπήματος. Επιπλέον, κανείς δεν αναλαμβάνει την ευθύνη για την απόπειρα.

«Το πραξικόπημα αυτό δεν ήταν σχέδιο του Ερντογάν, ούτε ξένης μυστικής υπηρεσίας, ούτε απόπειρα “δημοκρατών” που επιδίωκαν να εγκαθιδρύσουν το κράτος δικαίου στην Τουρκία. Ήταν ένα πραγματικό πραξικόπημα, κακοσχεδιασμένο και κακώς εκτελεσμένο, στο οποίο συμμετείχε μέρος του στρατού και άλλοι κύκλοι, κυρίως οι γκιουλενιστές. (…) Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν κατάφερε να αξιοποιήσει το πραξικόπημα προς όφελος μιας αυταρχικής εκτροπής, η οποία συνεχίζεται μέχρι σήμερα», εκτιμά η Μυριέλ Ντομενάκ, η οποία ήταν τότε Γενική Πρόξενος της Γαλλίας στην Κωνσταντινούπολη.

Πράγματι, κηρύχθηκε κατάσταση έκτακτης ανάγκης και εκδόθηκαν 36 νομοθετικά διατάγματα. Περισσότεροι από 100.000 δημόσιοι υπάλληλοι, κατηγορούμενοι για σχέσεις με την οργάνωση του Φετουλάχ Γκιουλέν, απολύθηκαν. Ανάμεσά τους βρίσκονταν περισσότεροι από 4.000 δικαστές και εισαγγελείς. Πάνω από 200 ημερήσιες και εβδομαδιαίες εφημερίδες, τηλεοπτικοί σταθμοί, ραδιοφωνικοί σταθμοί και ειδησεογραφικές ιστοσελίδες έκλεισαν. Περίπου 150 ιδιωτικά σχολεία, λύκεια και πανεπιστήμια, που επίσης κατηγορήθηκαν ότι συνδέονταν με το δίκτυο Γκιουλέν, ανέστειλαν τη λειτουργία τους. Τέλος, έγινε εκτεταμένη εκκαθάριση στις ένοπλες δυνάμεις.

Στις 16 Απριλίου 2017, στο δημοψήφισμα για τη μορφή του πολιτεύματος, ο Ερντογάν επικράτησε με ποσοστό 51,47% και τέθηκε σε ισχύ το νέο προεδρικό σύστημα. Έτσι, σηματοδοτήθηκε το τέλος του κοινοβουλευτικού καθεστώτος και η αρχή του καθεστώτος του «ενός ανδρός», ο οποίος συγκεντρώνει στα χέρια του τις τρεις εξουσίες: τη νομοθετική, την εκτελεστική και τη δικαστική.

Οι ειδικοί υπενθυμίζουν ότι την τελευταία δεκαετία η Τουρκία έχει ενισχύσει τις σχέσεις της με τη Ρωσία, την Κίνα και τις ισλαμικές χώρες, ενώ από την ίδρυση της Δημοκρατίας το 1923 ακολουθούσε σταθερά φιλοδυτική διπλωματική πορεία.

Η 15η Ιουλίου είναι επίσημη αργία και το καθεστώς οργανώνει κάθε χρόνο λαϊκές και επικοινωνιακές εκδηλώσεις για να τιμήσει «τους μάρτυρες της 15ης Ιουλίου» και να ενισχύσει τη «δημοκρατική», ακόμη και ηρωική, εικόνα του προέδρου Ερντογάν.

Φέτος, την περασμένη Τετάρτη, ο Νασούχ Μαχρούκι, ιδρυτής μη κυβερνητικής οργάνωσης παροχής βοήθειας σε θύματα φυσικών καταστροφών, τέθηκε υπό κράτηση εξαιτίας τριών φράσεων που δημοσίευσε στον λογαριασμό του στο X, όπου αμφισβητούσε την επίσημη εκδοχή για την απόπειρα πραξικοπήματος.

Ο Ερντογάν είχε ήδη παραδεχθεί το 2022 ότι «δόξα τω Θεώ, χάρη σε αυτό το πραξικόπημα και χάρη στην αντίσταση και την αντίδραση απέναντι σε αυτούς τους προδότες, μπορέσαμε έκτοτε να υλοποιήσουμε μεγάλα σχέδια».

Ο Φετουλάχ Γκιουλέν, ηγέτης της οργάνωσης, πρώην σύμμαχος και μετέπειτα υπ’ αριθμόν 1 εχθρός του Ερντογάν, υπέκυψε στην ασθένειά του και πέθανε στην εξορία στις Ηνωμένες Πολιτείες τον Οκτώβριο του 2024. Ωστόσο, η «οργάνωση Γκιουλέν» εξακολουθεί να αποτελεί μια χρήσιμη και βολική ετικέτα για την κατηγορία πολιτικών αντιπάλων του καθεστώτος.

«Αν κάποτε δημοσιοποιηθούν όλοι οι φάκελοι και τα σχετικά έγγραφα, φοβάμαι ότι αρκετές προσωπικότητες του στενού περιβάλλοντος του Ερντογάν, ίσως ακόμη και ο ίδιος, καθώς και μέλη της οικογένειάς του, ενδέχεται στο μέλλον να βρεθούν ενώπιον ενός πραγματικά ανεξάρτητου δικαστή», προβλέπει ο Αχμέτ Σικ, βουλευτής του Εργατικού Κόμματος Τουρκίας.