Στο προσκήνιο της διεθνούς επικαιρότητας επανέρχονται οι βαριές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο Ιράν, μέσα από δύο αποκαλυπτικές εκθέσεις της Διεθνούς Αμνηστίας και της Ειδικής Αποστολής του ΟΗΕ για τη Διακρίβωση των Γεγονότων.

Τα ευρήματα των δύο οργανισμών αποτυπώνουν μια πραγματικότητα, γνωστή ως ένα βαθμό, αλλά οδυνηρή και το χειρότερο δίχως προοπτική να αλλάξει τουλάχιστον στο άμεσο μέλλον. Οι ιρανοί πολίτες παραμένουν αθώα θύματα μιας διπλής αυθαιρεσίας. Από τη μία πλευρά, των εγκλημάτων πολέμου των κυβερνήσεων Τραμπ και Νετανιάχου, και από την άλλη, των εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας που διαπράττει το ιρανικό καθεστώς κλιμακώνοντας τις επιθέσεις του.

Η χρονική σύμπτωση των εκθέσεων φέρνει στο φως τη συνέχεια της κρατικής αυθαιρεσίας από την εξέγερση του 2022 («Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία») έως τις πολύνεκρες διαδηλώσεις της περιόδου Δεκεμβρίου 2025 – Ιανουαρίου 2026.

Τόσο η Διεθνής Αμνηστία όσο και ο ΟΗΕ καταλήγουν στο ίδιο καταδικαστικό πόρισμα: οι ιρανικές αρχές δεν κατέστειλαν απλώς κοινωνικές διαμαρτυρίες, αλλά εφάρμοσαν μια συντονισμένη στρατηγική εξόντωσης, βασανιστηρίων, φυλακίσεων, βιασμών και εξαφανίσεων, με στόχο τη φίμωση κάθε αντίθετης φωνής.

Η έκθεση της Διεθνούς Αμνηστίας, η οποία εκτείνεται σε περισσότερες από 1.000 σελίδες, δίνει έμφαση στην εξέγερση που πυροδότησε η δολοφονία της Τζίνα Μάχσα Αμινί από την «αστυνομία ηθών». Μέσα από την ανάλυση εκατοντάδων μαρτυριών, οπτικοακουστικού υλικού και επίσημων εγγράφων, αποδεικνύεται ότι δυνάμεις του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (Πασνταράν) και της αστυνομίας (Faraja) πυροβολούσαν σκόπιμα και επανειλημμένα «στο ψαχνό», χρησιμοποιώντας όπλα εφόδου στρατιωτικού τύπου, πιστόλια και καραμπίνες. Στο στόχαστρο βρέθηκαν όχι μόνο διαδηλωτές αλλά και απλοί περαστικοί, ενώ καταγράφηκαν εν ψυχρώ εκτελέσεις διαδηλωτών από κοντινή απόσταση την ώρα που προσπαθούσαν να διαφύγουν.

Η έκθεση αναφέρεται λεπτομερώς στους θανάτους 377 ανθρώπων, μεταξύ των οποίων, 56 ανήλικοι, σε τρεις επαρχίες (Κουρδιστάν, Κερμανσάχ και Δυτικό Αζερμπαϊτζάν). Η κρατική βία, ωστόσο, δεν περιορίστηκε στους δρόμους. Ακολούθησαν χιλιάδες αυθαίρετες συλλήψεις, βασανιστήρια σε μυστικά κέντρα κράτησης, συστηματικοί βιασμοί και σεξουαλική βία, καθώς και ένας ανελέητος μηχανισμός εκφοβισμού και διώξεων κατά των οικογενειών των θυμάτων.

Όπως υπογραμμίζει η γ.γ. της Οργάνωσης, Ανιές Καλαμάρ, οι πράξεις αυτές δεν ήταν μεμονωμένες αυθαιρεσίες, αλλά εκτελέστηκαν στο πλαίσιο μιας αυστηρά ιεραρχημένης αλυσίδας διοίκησης που φτάνει μέχρι τα ανώτατα κλιμάκια της ιρανικής ηγεσίας.

Η συστημική ατιμωρησία που ακολούθησε το 2022 άνοιξε τον δρόμο για μια ακόμη πιο αιματηρή καταστολή τον χειμώνα του 2025-2026. Η Αποστολή του ΟΗΕ σημειώνει ότι η καταστολή αυτή αποτέλεσε μια επικίνδυνη κλιμάκωση στη χρήση θανατηφόρας βίας. Με την επιβολή ολικού blackout στο διαδίκτυο από τις 8 Ιανουαρίου, οι δυνάμεις ασφαλείας προχώρησαν σε μαζικές σφαγές μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας.

Παρά το γεγονός ότι οι επίσημοι κυβερνητικοί αριθμοί κάνουν λόγο για 3.038 νεκρούς, ο Ειδικός Εισηγητής του ΟΗΕ υπολογίζει με συντηρητικές εκτιμήσεις ότι οι επιβεβαιωμένοι θάνατοι φτάνουν τους 7.015, ενώ άλλοι 11.744 βρίσκονται υπό διερεύνηση. Μετά τη σιγή των διαδηλώσεων, η κρατική μηχανή επιστράτευσε τη θανατική ποινή ως εργαλείο τρομοκρατίας, με δεκάδες εκτελέσεις και εκατοντάδες πολίτες να αντιμετωπίζουν άμεσο κίνδυνο θανατικής καταδίκης.

Απέναντι σε αυτό το μπαράζ αυθαιρεσιών και καταπάτησης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η διεθνής κοινότητα εμφανίζεται αδύναμη και διαιρεμένη. Για μια ακόμη φορά τα γεωπολιτικά συμφέροντα κυριαρχούν με αποτέλεσμα οι προσπάθειες απόδοσης δικαιοσύνης να βρίσκονται σε τέλμα.

Δεδομένου ότι το Ιράν δεν αποτελεί συμβαλλόμενο μέρος στο Καταστατικό της Ρώμης, το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο δεν μπορεί να αναλάβει δράση χωρίς να υπάρχει σχετική απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ. Μια τέτοια προοπτική, ωστόσο, θεωρείται πρακτικά ανύπαρκτη, καθώς το βέτο της Κίνας, της Ρωσίας και πιθανότατα των Ηνωμένων Πολιτειών ακυρώνει κάθε δυνατότητα συλλογικής πρωτοβουλίας.

Μπροστά σε αυτό το αδιέξοδο, η Διεθνής Αμνηστία προτείνει μια εναλλακτική οδό: την εμπλοκή της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, όπου κανένα κράτος δεν διαθέτει δικαίωμα βέτο, για τη δημιουργία ενός ειδικού διεθνούς μηχανισμού ποινικής δικαιοσύνης.

Παράλληλα, προκρίνεται η αξιοποίηση της «οικουμενικής δικαιοδοσίας», επιτρέποντας σε εθνικά δικαστήρια τρίτων χωρών (όπως έχει συμβεί στη Γερμανία και τη Σουηδία) να ασκήσουν διώξεις κατά 87 συγκεκριμένων Ιρανών αξιωματούχων, ανάμεσα στους οποίους φιγουράρει και ο πρώην υπουργός Εσωτερικών και νυν διοικητής των Φρουρών της Επανάστασης, Αχμάντ Βαχιντί.

• Ο Παύλος Νεράντζης είναι δημοσιογράφος και παραγωγός ντοκιμαντέρ, διδάκτωρ του Τμήματος Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ του ΑΠΘ, συγγραφέας του βιβλίου «Η αλήθεια βομβαρδίζεται. Τα ΜΜΕ και ο πόλεμος με το βλέμμα ενός πολεμικού ανταποκριτή».