Στα χρόνια του Ανδρέα (1980) προβλήθηκε για πρώτη φορά η ταινία-σταθμός του Αγγελόπουλου, «Ο Μεγαλέξανδρος». Εμπορικά, η πολυβραβευμένη ταινία πήγε πολύ μέτρια, με 73.000 εισιτήρια εκείνη την χρονιά.

Ήταν σχεδόν τετράωρη ωστόσο οι φοιτητές την παρακολουθούσαν σερί και στην δεύτερη προβολή, συμπληρώνοντας 8ωρο!

Ξέρω βέβαια κι έναν σημερινό πολιτικό που έφηβος τότε, την είδε συνοδευόμενος από τον εκπαιδευτικό πατέρα του, ο οποίος από παρεξήγηση νόμισε ότι αφορούσε στον αληθινό Μεγαλέξανδρο, τον Μακεδόνα βασιλέα.

Θυμάμαι ακόμη μια θυελλώδη συζήτηση, παρουσία του Θ. Αγγελόπουλου (27 Απριλίου 1935 – 24 Ιανουαρίου 2012), όπου πλήθος θεατών ερμήνευαν τον συμβολισμό περιμένοντας, ματαίως, ότι στο τέλος ο σκηνοθέτης κάποιον εξ όλων θα επαλήθευε. Δεν συνέβη ποτέ, παρέμεινε ερμητικά κλειστός και ταυτόχρονα ανοικτός σε πολλές ερμηνείες.

Παρέπεμπε άραγε το «Α» στον ίδιο τον Αγγελόπουλο; Η μορφή ήταν δάνειο από τον Κολοκοτρώνη;

Ο μύθος ήταν ο παλιός μεσαιωνικός, του ήρωα που θα έρθει να υπερασπιστεί τον φτωχό λαό; Η αποδοχή των ιδεών του επαναστάτη από τους χωρικούς παρέπεμπε στον Άρη Βελουχιώτη;

Κι οι τόσοι μεταφυσικοί υπαινιγμοί όπως η καρικατούρα του Αι Γιώργη του φονιά του τραγουδιού ή η φυγάδευση του μικρού Αλεξάνδρου προς διαιώνιση του μύθου σαν την μυθική φυγάδευση του μικρού Δία από την μητέρα του…

Κάποιοι συμβολισμοί

Το γεμάτο πράγματι απο συμβολισμούς σενάριο έλεγε ότι την παραμονή του 20ου αιώνα (Πρωτοχρονιά), δραπετεύει από τη φυλακή ένας ληστής, καβάλα σ’ ένα άσπρο άλογο.

Ο λαός τον αποκαλεί Μεγαλέξανδρο και βλέπει σ’ αυτόν το μυθικό ανάλογο των λαϊκών εξεγέρσεων. Απάγει στο Σούνιο μια ομάδα Άγγλων διπλωματών και τους κρατάει ομήρους στο χωριό του, ζητώντας αμνηστία αλλά και την επιστροφή της γης στους χωρικούς.

Στην πορεία του προς το χωριό βαφτίζει παιδιά αλλά απαγχονίζει κι έναν δικό του που προσπάθησε να βιάσει μια όμηρο. Οι χωρικοί, που έχουν δημιουργήσει ένα είδος κομμούνας υπό την καθοδήγηση ενός δασκάλου σοσιαλιστή, υποδέχονται τον Αλέξανδρο και τους δικούς του, και τον χαιρετίζουν ως Λυτρωτή.

Προσέρχεται και μια ομάδα Ιταλών αναρχικών αλλά κι ένας γαιοκτήμονας που εκχωρεί την γη του και χαρίζει τα χρέη πράγμα που πανηγυρίζεται με την μουσική μιας γύφτικης κομπανίας.

Όμως, ο Αλέξανδρος δε συμμετέχει στη ζωή της κοινότητας, απομονώνεται με τους συντρόφους του, αντιμετωπίζει προσωπικά προβλήματα κι η αρμονία στις σχέσεις ληστών-χωρικών δεν κρατάει για πολύ.

Όταν η κομμούνα περικυκλώνεται πια από τον στρατό που επιδιώκει την σύλληψη του Αλέξανδρου, πληγωμένος γίνεται βορά του πλήθους, το σώμα του εξαφανίζεται κι ό,τι απέμεινε από αυτόν είναι ένα μαρμάρινο κεφάλι (Μαρμαρωμένος Βασιλιάς;). Όμως στην έρημη πλατεία του χωριού και μετά την αντιπαράθεση με το στρατό, ένας μικρός τραυματισμένος Αλέξανδρος, καβάλα σε μουλάρι φυγαδεύεται με προορισμό την πόλη …

Κάποιες ομοιότητες

Πέρα από τυχαίες συμπτώσεις, όπως το όνομα Αλέξης-Αλέξανδρος ή ότι όλα ξεκινούν στο Σούνιο μιας κι οι απαχθέντες Άγγλοι ήταν αρχαιολάτρες, υπάρχουν κι αληθινές ομοιότητες.

Στο τέλος μιας εποχής κι απαρχή μιας νέας μια μορφή που μεσολαβεί ανάμεσα σε δύο κόσμους. Τα κατορθώματα της έχουν επισυμβεί στο παρελθόν κι αυτός ο ήδη μυθοποιημένος Μεγαλέξαντρος, επανέρχεται υπό την λαϊκή απαίτηση για να πορευτεί προς την τελείωση (θεοποίηση-Θεοφαγία).

Είναι ένα ουτοπικά ηρωικό εγχείρημα δεδομένου ότι οδηγεί εξασφαλισμένα σε αφανισμό.

O Αγγελόπουλος με αφορμή την ελληνική ιστορία καταδύεται στα βάθη της μυθολογίας και της παγανιστικής λατρείας για ν΄ ανασυνθέσει το έπος του λαϊκού ήρωα, το μύθο του χαρισματικού ηγέτη, αυτόν που υμνούσε εξάλλου σε όλο τον Μεσαίωνα κι η «φυλλάδα του Μεγαλέξανδρου».

Ωστόσο στην ταινία το τραγικότερο πρόσωπο είναι ο σχεδόν μουγγός, επιληπτικός ηγέτης που οι ετερόκλητες προσδοκίες των γύρω παραπέμπουν ευθέως σε κάτι το υπεράνθρωπο και προδικάζουν την κατάληξη του ψευδούς μεγαλείου του.

Η σκηνοθεσία της δραπέτευσης θυμίζει ότι κι η ταινία επίσης πραγματεύεται μια δραπέτευση. Παράλληλα δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα σχόλιο στην σχέση ιδιοκτησίας κι επαναστατικής εξουσίας ή όπως έχει επικρατήσει να λέγεται, στην ανάδειξη της νομενκλατούρας.

Αυτής δηλαδή για την οποία κι ο κ. Τσίπρας δηλώνει ότι αποτελεί πλέον έναν θανάσιμο χιτώνα του Νέσσου, αφήνοντας ωστόσο ασχολίαστο το γεγονός ότι την διηύθυνε επί μακρόν.

Τελικώς γιατί ο ληστής ξεκινάει μέσα στη νύχτα να πραγματώσει μια ιστορική αναγκαιότητα: ν’ ανασύρει και πάλι το μύθο και την πτώση του ειδώλου, ν’ αρνηθεί και ν’ αποδυθεί την εξουσία;

Ποιο το κίνητρο του κι έχει άραγε καμία επίγνωση; Θα συνιστούσε πάντως ουτοπικό ρεαλισμό αν ο Μεγαλέξαντρος δραπετεύει μόνο και μόνον για να αυτοεγκλειστεί σ’ ένα νέο ρόλο-φυλακή, απο τον οποίο θα τον λυτρώσει μόνον η αυτοκαταστροφή.

Να ξέρει άραγε ότι ένας μύθος που στην κορύφωση άγγιξε την ύβρι κρύβει ασέβεια προς το μέτρο και τιμωρείται με επιστροφή στο αιώνιο σκοτάδι;