Οι φωτογραφίες αυτές – από το Σκοπευτήριο της Καισαριανής – επανάφεραν – ογδόντα χρόνια μετά – σκέψεις και συναισθήματα που είχαν παγώσει μέσα στον χρόνο και ανασύρθηκαν μαζί με τις μνήμες.

Οι άνθρωποι αυτοί με τον θάνατο τους σταμάτησαν τον χρόνο της ζωής τους την Πρωτομαγιά του 1944. Η θυσία αυτή τους καθαγίασε και τους παρέδωσε φωτεινούς και αμόλυντους στην μνήμη και στην ιστορία της πατρίδας μας. Όπως και τόσους άλλους  που όμως έμειναν αθέατοι αριθμοί και μόνον οι οικογένειες τους τους θυμούνται. Ώσπου με τον χρόνο κι αυτό να σβήσει…

Αναπόφευκτα μέσα από αυτές τις φωτογραφίες γεννιούνται πολλές σκέψεις –  γι’ αυτούς τους  ανθρώπους –  που πέθαναν για την πατρίδα τους και για έναν καλύτερο κόσμο. «Πεθαίνω για την πατρίδα». Αυτό έγραφαν στα αποχαιρετιστήρια μηνύματα τους. Σχεδόν όλοι. Και εδώ σπάει κάθε προπαγάνδα –  που εντάθηκε στα χρόνια του εμφυλίου πολέμου και μετά –  ότι αυτοί οι άνθρωποι δεν ήταν πατριώτες. Αυτό είναι που σήμερα ενοχλεί. Καταρρέει το αφήγημα  ότι αυτοί οι άνθρωποι δεν ήταν πατριώτες. Αυτοί οι άνθρωποι ήταν ο ορισμός του πατριώτη και έδωσαν τη ζωή τους για την πατρίδα τους και για τα ιδανικά τους. Χωρίς να περιμένουν καμιά ανταπόδοση. Μόνον την ανυπαρξία μετά τον θάνατο τους. Γιατί δεν πίστευαν ούτε σε θεούς, ούτε σε δαίμονες…

Η ζωή τους σταμάτησε την Πρωτομαγιά του 1944. Δεν είδαν ποτέ το μετά από αυτή την Πρωτομαγιά. Δεν πρόλαβαν να δουν την απελευθέρωση. Δεν πρόλαβαν να βιώσουν τον εμφύλιο πόλεμο και την ήττα. Δεν πρόλαβαν να ζήσουν την τρομοκρατία, την Μακρόνησο, τις εκτελέσεις από χέρια Ελλήνων. Έφυγαν χωρίς να ζήσουν το δράμα της Ελλάδας που κράτησε ως το 1974.

Δεν πρόλαβαν όμως να δούνε και  τον Νίκο Πλουμπίδη. Και την τραγική κατάληξη της ιστορίας του. Δεν πρόλαβαν να δουν την εισβολή των σοβιετικών τανκς στην Τσεχοσλοβακία. Που σταμάτησαν την ελπίδα για μια σοσιαλιστική κοινωνία με ανθρώπινο πρόσωπο. Δεν πρόλαβαν να δουν ότι το αυτό που αγωνίστηκαν και φαντάστηκαν  δεν είχε καμία σχέση με την πραγματικότητα. Και όταν αυτό κατέρρευσε το 1989 δεν βρέθηκαν πολλοί να το κλάψουν…

Οι φωτογραφίες αυτές μας υπενθύμισαν και τις ναζιστικές θηριωδίες. Κανένας νους δεν μπορεί να τις συλλάβει και καμιά λογική. Πώς βρέθηκε – μόλις πριν από ογδόντα χρόνια –  ένας προηγμένος λαός σε μια ομαδική παράκρουση ώστε να διαπράξει τέτοια εγκλήματα, τέτοιες θηριωδίες. Γιατί τα ναζιστικά εγκλήματα δεν ήταν εγκλήματα μεμονωμένων ανθρώπων. Ήταν συλλογικά εγκλήματα μιας ολόκληρης κοινωνίας. Η οποία τα αγκάλιασε και τα ανέχτηκε.. Τα δικά της παιδιά εγκλημάτησαν σε όλη την Ευρώπη. Και αυτό είναι το παράδοξο. Όσος φόβος και επιβολή να υπήρχε, δεν υπήρξε καμία αξιοσημείωτη αντίδραση. Και έγιναν όλα αυτά που έγιναν…

Όταν η χώρα μας διαπραγματευόταν τα μνημόνια –  και ουσιαστικά οι Γερμανοί έκαναν ότι ήθελαν και έδιναν τον τόνο των διαπραγματεύσεων – πάντα αναρωτιόμουν πως είναι δυνατόν – τόσο λίγα χρόνια από την καταστροφή της Ελλάδας από τους ναζί –  οι Γερμανοί που διαπραγματεύονταν μαζί μας να έχουν  το θράσος να είναι τόσο επιθετικοί, τόσο κυνικοί και τόσο σκληροί μαζί μας. Δεν είχαν περάσει πολλά χρόνια από την γερμανική κατοχή που επέφερε τόσα δεινά στην Ελλάδα. Ο πατέρας του Σόιμπλε θα μπορούσε να  ήταν στα στρατεύματα κατοχής. Και ένιωθα ότι αυτή η αλήθεια δεν ειπώθηκε από κανέναν Έλληνα πολιτικό από αυτούς που διαπραγματεύονταν μαζί τους. Αν όχι για να μας ευνοήσουν, αλλά για να είναι τουλάχιστον πιο σεμνοί και με αίσθηση της ιστορικής τους ευθύνης και ενοχής.

Οι φωτογραφίες αυτές που βλέπουμε σήμερα είναι ένα σοκ αφύπνισης. Είναι μια γέφυρα που ένωσε τους διακόσιους εκτελεσμένους με εμάς. Δεν είναι πλέον αφηγήσεις και θολές εικόνες αλλά είναι άνθρωποι μπροστά μας.

Και για δεύτερη φορά  –  η πρώτη ήταν ο θάνατος τους –  έκαναν στην σημερινή άνυδρη εποχή μας μια υπόμνηση. Ότι υπάρχουν πολλοί δρόμοι…