«Yesh Gvul» στα εβραϊκά σημαίνει «Υπάρχει ένα Όριο» και αν στο τέλος προσθέσετε ένα ερωτηματικό, δηλαδή «Υπάρχει ένα Όριο;», τότε αγγίζετε τον πυρήνα του ερωτήματος που θίγει την ουσία της Ισραηλινο-Παλαιστινιακής διαμάχης και της διαχρονικής τραγωδίας που «ζει και βασιλεύει» στη Μέση Ανατολή.

Υπάρχει δηλαδή ένα όριο στην έκταση της Ισραηλινο-Παλαιστινιακής διαμάχης, στις συγκρούσεις που ξεσπούν κάθε τόσο ή πρόκειται για ένα νομοτελειακό συγκρουσιακό αφήγημα που δεν θα κοπάσει ποτέ;

Ενδεικτικό της πολυπλοκότητας που περιβάλει την συγκρουσιακή Ισραηλινο-Παλαιστινιακή σχέση είναι το ανέκδοτο εκείνο που αφηγείται πως όταν κάποτε οι εξωγήινοι αποφάσισαν να επιτεθούν και να κυριεύσουν τον πλανήτη μας, ενώ σε όποιο μέρος κι αν έστειλαν το μήνυμά τους απαιτώντας την άνευ όρων παράδοση, Λονδίνο, Νέα Υόρκη, Ρώμη, οι απαιτήσεις τους έβρισκαν άμεση ανταπόκριση, εκεί που δεν έβγαλαν άκρη και αποχώρησαν κακήν-κακώς ύστερα από μία άγονη δεκαπενθήμερη προσπάθεια εντατικών διαπραγματεύσεων με συνομιλητές τους Ισραηλινούς και Παλαιστίνιους διαπραγματευτές…!

Κάπως έτσι οι εξωγήινοι εγκατέλειψαν κάθε σχέδιο τους για κατάκτηση της Γης.

Κι όμως «Yesh Gvul» που σημαίνει «Υπάρχει ένα Όριο» χωρίς ερωτηματικό είναι ένα ισραηλινό αντιπολεμικό πολιτικό κίνημα.

Ιδρύθηκε το 1982 από βετεράνους στρατιώτες κατά το ξέσπασμα τότε του Πολέμου του Λιβάνου, οι οποίοι αρνήθηκαν να υπηρετήσουν εκεί. Το κίνημα επικεντρώνεται στην υποστήριξη των αντιρρησιών συνείδησης και των στρατιωτών (κληρωτών και εφέδρων) που αρνούνται να συμμετάσχουν σε στρατιωτικές επιχειρήσεις, τις οποίες θεωρούν κατασταλτικές ή παράνομες.

Οι κύριοι στόχοι και η ιδεολογία του κινήματος «Yesh Gvul» εστιάζουν:

Στην υποστήριξη των «Refuseniks». Ο ανεπίσημος όρος Refuseniks αναφερόταν στους Σοβιετικούς Εβραίους στους οποίους απαγορευόταν η μετανάστευση κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου οι δε Σοβιετικές αρχές απέρριπταν συστηματικά τις αιτήσεις τους για έκδοση βίζας εξόδου (συνήθως με προορισμό το Ισραήλ) από τα τέλη της δεκαετίας του 1960 έως τα τέλη της δεκαετίας του 1980.

Σήμερα, ο όρος χρησιμοποιείται επίσης για να περιγράψει τους Ισραηλινούς αντιρρησίες συνείδησης (sarvanim) που αρνούνται να υπηρετήσουν στον στρατό του Ισραήλ (IDF) για πολιτικούς ή ηθικούς λόγους.

Στην παροχή νομικής, οικονομικής και ψυχολογικής βοήθειας σε στρατιώτες που αρνούνται να υπηρετήσουν στις κατεχόμενες περιοχές ή σε πολέμους επιλογής. Στον τερματισμό της κατοχής παίρνοντας σαφής πολιτική θέση για τον τερματισμό της ισραηλινής κατοχής στα παλαιστινιακά εδάφη.

Στην καλλιέργεια της ηθικής ευθύνης που εκδηλώνεται με την προώθηση της ιδέας ότι κάθε πολίτης σε μια δημοκρατία πρέπει να θέτει τις δικές του «κόκκινες γραμμές» απέναντι σε ανήθικες διαταγές.

Στην στήριξη οικογενειών με την παροχή βοήθειας προς τις οικογένειες των στρατιωτών που φυλακίζονται λόγω της άρνησής τους να υπηρετήσουν.

Η υποχρεωτική στρατιωτική θητεία αποτελεί κεντρικό πυλώνα της ισραηλινής κοινωνίας και εθνικής ταυτότητας. Ως εκ τούτου, η άρνηση στράτευσης αποτελεί μια έντονα φορτισμένη πολιτική και κοινωνική πράξη.

Η σύγχρονη χρήση του όρου εστιάζει σε τρεις κύριες κατηγορίες:

Οι Πολιτικοί και Ιδεολογικοί Αντιρρησίες Συνείδησης. Πρόκειται για νεαρούς Ισραηλινούς (συχνά 18χρονους που μόλις τελείωσαν το σχολείο) οι οποίοι αρνούνται να καταταγούν για ηθικούς και πολιτικούς λόγους.

Τα κίνητρα: Διαμαρτύρονται κυρίως για την ισραηλινή κατοχή της Δυτικής Όχθης και, πιο πρόσφατα, για τις στρατιωτικές επιχειρήσεις στη Λωρίδα της Γάζας.

Οι συνέπειες: Επειδή ο στρατός δεν αναγνωρίζει την πολιτική αντίρρηση συνείδησης (παρά μόνο τη θρησκευτική), οι Refuseniks καταδικάζονται επανειλημμένα σε στρατιωτική φυλακή. Εκτίουν διαδοχικές ποινές φυλάκισης (συχνά 20 έως 45 ημερών κάθε φορά) μέχρι ο στρατός να τους κρίνει τελικά ακατάλληλους και να τους απολύσει.

Κοινωνικό στίγμα: Αντιμετωπίζουν έντονο κοινωνικό αποκλεισμό και συχνά χαρακτηρίζονται ως «προδότες» από τη συντηρητική πλειοψηφία.

Οι «Γκρίζοι» Refuseniks και η Κρίση των Εφέδρων.

Πέρα από όσους αρνούνται δημόσια τη στράτευση για ιδεολογικούς λόγους, υπάρχει ένα πολύ μεγαλύτερο κύμα «σιωπηλής» ή «γκρίζας» άρνησης (grey refuseniks).

Η κρίση της Δικαστικής Μεταρρύθμισης (2023): Ο όρος επανήλθε δυναμικά στο προσκήνιο όταν χιλιάδες έφεδροι, ανάμεσά τους και ελίτ πιλότοι της Πολεμικής Αεροπορίας, δήλωσαν ότι αρνούνται να παρουσιαστούν για εθελοντική υπηρεσία, αντιδρώντας στα κυβερνητικά σχέδια για τη δικαστική μεταρρύθμιση.

Η κόπωση του Πολέμου: Λόγω των παρατεταμένων και πολλαπλών μετώπων, έχει καταγραφεί σημαντική αύξηση εφέδρων που αποφεύγουν να παρουσιαστούν στις μονάδες τους, επικαλούμενοι ψυχολογική κόπωση, οικονομική καταστροφή ή διαφωνία με τη διαχείριση του πολέμου.

Η Θρησκευτική Άρνηση (Υπερ-Ορθόδοξοι / Haredim). Αν και ο όρος Refuseniks χρησιμοποιείται παραδοσιακά για την αριστερή/ιδεολογική άρνηση, τα τελευταία χρόνια περιγράφει και τη μαζική αντίσταση των Υπερ-Ορθόδοξων Εβραίων (Haredim).

Η άρνησή τους συνοδεύεται από μαζικές, βίαιες διαδηλώσεις στους δρόμους του Ισραήλ ενάντια στις συλλήψεις θρησκευόμενων «ανυπότακτων».

Η ιστορική διαδρομή του «Yesh Gvul», η εμπλοκή του σε διαδοχικές πολεμικές συγκρούσεις και η αυστηρή νομική αντιμετώπιση των αντιρρησιών συνείδησης («refuseniks») στο Ισραήλ συνθέτουν ένα σύνθετο χρονικό πολιτικής και κοινωνικής διαμαρτυρίας.

Το κίνημα εισήγαγε για πρώτη φορά στο Ισραήλ την έννοια της «επιλεκτικής άρνησης» (selective refusal), όπου οι στρατιώτες δεν δηλώνουν απαραίτητα απόλυτοι πασιφιστές, αλλά αρνούνται να εκτελέσουν συγκεκριμένες αποστολές που θεωρούν παράνομες ή επεκτατικές.

Πόλεμος του Λιβάνου (1982–1985): Το «Yesh Gvul» γεννήθηκε ως αντίδραση σε αυτόν τον πόλεμο. Συγκέντρωσε υπογραφές από εκατοντάδες εφέδρους που ζητούσαν να μην σταλούν στο Λίβανο. Περίπου 160 από αυτούς φυλακίσθηκαν. Η δημόσια πίεση του κινήματος θεωρείται ότι συνέβαλε στην τελική απόφαση της κυβέρνησης να αποσύρει τα στρατεύματα από τον νότιο Λίβανο.

Πρώτη Ιντιφάντα (1987–1991): Το κίνημα ενεργοποιήθηκε ξανά έντονα, παρέχοντας νομική και οικονομική στήριξη σε στρατιώτες και αξιωματικούς που αρνήθηκαν να υπηρετήσουν στα Κατεχόμενα Εδάφη (Δυτική Όχθη και Λωρίδα της Γάζας).

Δεύτερη Ιντιφάντα (2000–2005): Παρά την εμφάνιση νέων οργανώσεων όπως το «Courage to Refuse» (που διατηρούσε μια πιο σιωνιστική-αριστερή ρητορική), το «Yesh Gvul» συνέχισε να καθοδηγεί και να στηρίζει όσους αρνούνταν να συμμετάσχουν στις επιχειρήσεις καταστολής.

Πρόσφατες Συγκρούσεις και Γάζα: Στις πρόσφατες πολεμικές επιχειρήσεις στη Λωρίδα της Γάζας, το «Yesh Gvul» κατέγραψε μια σημαντική ποιοτική αλλαγή στο προφίλ των αρνητών. Σύμφωνα με τον επικεφαλής του κινήματος, Ishai Menuchin, ενώ στο παρελθόν η άρνηση ήταν «επιλεκτική» (π.χ. «δεν πάω στα Κατεχόμενα»), πλέον οι περισσότεροι νέοι αρνητές εκφράζουν μια καθολική άρνηση να υπηρετήσουν στον στρατό, αντιδρώντας στις στρατιωτικές μεθόδους και την καταστροφή. Πάνω από 300 έφεδροι έχουν ζητήσει τη συνδρομή του κινήματος τα τελευταία χρόνια.

Το νομικό πλαίσιο στο Ισραήλ παραμένει εξαιρετικά αυστηρό, καθώς η στρατιωτική θητεία θεωρείται ο ακρογωνιαίος λίθος της ιδιότητας του πολίτη. Ανάλογη είναι και η αντιμετώπιση των αρνητών στράτευσης.

Η Επιτροπή Αντιρρησιών Συνείδησης: Ιδρύθηκε από το Υπουργείο Άμυνας το 1995, όμως ιστορικά αναγνωρίζει ελάχιστες περιπτώσεις (συνήθως μόνο απόλυτους, θρησκευτικούς πασιφιστές). Οι πολιτικές ή ιδεολογικές ενστάσεις κατά της κατοχής απορρίπτονται πάρα πολύ συχνά και χαρακτηρίζονται από τον στρατό ως «ανυπακοή» και όχι ως νόμιμη αντίρρηση συνείδησης.

Διαδοχικές Φυλακίσεις: Ο στρατός δεν επιβάλλει μία μοναδική, μεγάλη ποινή φυλάκισης. Αντίθετα, εφαρμόζει τη μέθοδο των διαδοχικών ποινών. Ένας αρνητής καταδικάζεται σε 20–30 ημέρες σε στρατιωτική φυλακή, αποφυλακίζεται, καλείται εκ νέου να παρουσιαστεί και, αν αρνηθεί ξανά, καταδικάζεται εκ νέου. Η Διεθνής Αμνηστία καταδικάζει συστηματικά αυτή την πρακτική και χαρακτηρίζει τους φυλακισμένους ως κρατούμενους συνείδησης.

Διαφορά Εφέδρων – Κληρωτών: Ο στρατός τείνει να αντιμετωπίζει πιο ελαστικά τους έμπειρους εφέδρους επιλέγοντας συχνά να τους απαλλάξει αθόρυβα ή να τους μεταθέσει, για να αποφύγει τη δημόσια έκθεση. Αντίθετα, η στάση του απέναντι στους 18χρονους νεοσύλλεκτους κληρωτούς έχει σκληρύνει, με αποτέλεσμα να επιβάλλονται μεγαλύτερες συνολικές ποινές φυλάκισης πριν τους χορηγηθεί οριστική απαλλαγή.

Στην ισραηλινή κοινωνία, η άρνηση στράτευσης συχνά επιφέρει έντονο κοινωνικό στίγμα και αποδοκιμασία, ακόμη και από το οικογενειακό περιβάλλον των αρνητών, καθώς ο στρατός είναι συνυφασμένος με την εθνική ταυτότητα. Παράλληλα, το θέμα των στρατιωτικών εξαιρέσεων προκαλεί πολύ έντονες πολιτικές αναταράξεις: το Ανώτατο Δικαστήριο του Ισραήλ έχει κρίνει αντισυνταγματική την ιστορική καθολική εξαίρεση των υπερ-ορθόδοξων Εβραίων (Haredi) από τη στράτευση, δημιουργώντας ένα μόνιμο σημείο τριβής ανάμεσα στους κοσμικούς και τους θρησκευόμενους πολίτες της χώρας.
Η άρνηση στράτευσης στο Ισραήλ έχει πρόσωπο.

Διαφορετικές γενιές «refuseniks» δηλαδή αρνητών αντικατοπτρίζουν την εξέλιξη της ισραηλινής διαμαρτυρίας:

David Zonsheine (Δεύτερη Ιντιφάντα): Αξιωματικός των ειδικών δυνάμεων και έφεδρος, ο οποίος το 2002 αρνήθηκε να υπηρετήσει στα Κατεχόμενα. Έγινε ένας από τους ιδρυτές της οργάνωσης «Courage to Refuse» (Θάρρος να Αρνηθείς). Για τη δράση και το ήθος του, προτάθηκε το 2004 για το Νόμπελ Ειρήνης.

Tal Mitnick (Πόλεμος στη Γάζα): Τον Δεκέμβριο του 2023, ο 18χρονος Mitnick έγινε ο πρώτος έφηβος νεοσύλλεκτος που φυλακίστηκε δημόσια μετά το ξέσπασμα του πολέμου. Δήλωσε χαρακτηριστικά έξω από τη στρατιωτική φυλακή: «Αρνούμαι να συμμετάσχω στη σφαγή… η σφαγή δεν σταματά τη σφαγή». Καταδικάστηκε σε διαδοχικές ποινές φυλάκισης.

Itamar Greenberg: Νέος ακτιβιστής που αρνήθηκε να φορέσει τη στολή, δηλώνοντας ότι αυτή συμβολίζει την καταπίεση. Η περίπτωσή του αναδείχθηκε διεθνώς από τη Διεθνή Αμνηστία ως παράδειγμα διώξεων πολιτικών αντιρρησιών.

Το «Yesh Gvul» δεν δρα μόνο του. Έχει αναπτύξει ένα ισχυρό δίκτυο με παγκόσμιες αντιπολεμικές οργανώσεις για να σπάσει την εσωτερική απομόνωση των αρνητών: ακολουθεί πολιτική διεθνούς συνεργασίας με τη War Resisters’ International (WRI): Το «Yesh Gvul» συνεργάζεται στενά με τη Διεθνή Αντιπολεμική Ένωση (WRI), η οποία κινητοποιεί παραρτήματα σε όλο τον κόσμο για τη διεξαγωγή διαδηλώσεων έξω από ισραηλινές πρεσβείες όταν φυλακίζεται ένας αρνητής. Το πρόγραμμα «Υιοθεσίας» Αρνητών (Adopting a Refusenik): Μέσω της WRI, ξένες ακτιβιστικές ομάδες «υιοθετούν» έναν φυλακισμένο Ισραηλινό στρατιώτη. Του στέλνουν γράμματα συμπαράστασης στη φυλακή και ασκούν πίεση στα τοπικά τους μέσα ενημέρωσης.

Το Ταμείο «Keren Yesh Gvul», είναι άλλη μία δραστηριότητα του «Yesh Gvul». Καθώς ο στρατός κόβει κάθε οικονομική παροχή ή ασφάλιση στους φυλακισμένους εφέδρους, το «Yesh Gvul» συγκεντρώνει διεθνείς δωρεές. Μέσω αυτού του ταμείου, παρέχει περίπου 700 ευρώ μηνιαίως σε κάθε φυλακισμένο αρνητή για να στηρίξει την οικογένειά του όσο εκείνος εκτίει την ποινή του.

Οι δικαστικές μάχες των αρνητών έχουν φτάσει πολλές φορές στο Ανώτατο Δικαστήριο του Ισραήλ, διαμορφώνοντας τη νομολογία της χώρας:

Η Απόφαση-Σταθμός Zonsheine (2002): Όταν ο David Zonsheine και άλλοι έφεδροι προσέφυγαν στο Ανώτατο Δικαστήριο ζητώντας το δικαίωμα να μην υπηρετήσουν στα Κατεχόμενα, το δικαστήριο απέρριψε την προσφυγή τους. Οι δικαστές έκριναν ότι η «επιλεκτική άρνηση» υποσκάπτει τη συνοχή του στρατού και τη δημοκρατία, καθώς επιτρέπει στον κάθε στρατιώτη να «επιλέγει» ποιους νόμους και εντολές της εκλεγμένης κυβέρνησης θα εφαρμόσει.

Η Υπόθεση Laura Milo (2004): Μια νεαρή γυναίκα αρνήθηκε να υπηρετήσει λόγω της διαφωνίας της με την κατοχή των παλαιστινιακών εδαφών. Το Δικαστήριο επιβεβαίωσε ξανά ότι η συνείδηση προστατεύεται νομικά μόνο αν είναι απόλυτα ειρηνιστική (παθητική) και όχι όταν εμπεριέχει πολιτικά κίνητρα ή κριτική στην κρατική πολιτική. Οι αποφάσεις αυτές ανάγκασαν το «Yesh Gvul» και τις αδελφές οργανώσεις (όπως το δίκτυο Mesarvort) να εστιάσουν την προσπάθειά τους εκτός δικαστηρίων, επικεντρωνόμενες στην πολιτική πίεση και την κοινωνική αλληλεγγύη. συνθέτουν το πιο εκρηκτικό κοινωνικό σκηνικό στο Ισραήλ τα τελευταία χρόνια.

Η στάση της ισραηλινής κοινωνίας απέναντι στους «refuseniks» έχει πολωθεί στα άκρα, ειδικά μετά τις παρατεταμένες στρατιωτικές συγκρούσεις των τελευταίων ετών: Για την ευρεία πλειοψηφία των Ισραηλινών, η άρνηση στράτευσης σε περιόδους υπαρξιακής κρίσης θεωρείται «προδοσία» ή «πολυτέλεια».

Το κίνημα των εφέδρων λειτουργεί ως μοχλός πίεσης: Πριν από τις μεγάλες πολεμικές συγκρούσεις, χιλιάδες έφεδροι (ανάμεσά τους πιλότοι και κομάντος) είχαν απειλήσει με άρνηση εθελοντικής παρουσίας ως διαμαρτυρία για την δικαστική μεταρρύθμιση της κυβέρνησης Νετανιάχου.

Αυτό άλλαξε τη δημόσια συζήτηση: η άρνηση δεν ήταν πια μια περιθωριακή πράξη της ριζοσπαστικής Αριστεράς, αλλά ένα εργαλείο πίεσης από την ίδια την ελίτ του στρατεύματος.

Το κίνημα τονίζει ότι η κοινή γνώμη σταδιακά συνειδητοποιεί το τεράστιο ψυχολογικό και οικονομικό βάρος που σηκώνουν οι έφεδροι. Αυτό ωθεί όλο και περισσότερους να ζητούν τη βοήθεια του κινήματος για να πάρουν απαλλαγή, έστω και «σιωπηλά», χωρίς δηλαδή να κάνουν δημόσια πολιτική δήλωση.

Από όποια πλευρά κι αν το δει κανείς, ό,τι κι αν υποστηρίζει, αν κάτι κατατρώει τα σωθικά της ισραηλινής κοινωνίας, είναι το πάντα επίκαιρο ερώτημα «Υπάρχει άραγε ένα όριο;»

• O Μιχάλης Κονιόρδος είναι εκπαιδευτικός, επισκέπτης καθηγητής Πανεπιστημίου Karazin