Φτάσαμε στον δεύτερο θάνατο, δηλαδή την κηδεία, χωρίς επικήδειους όμως και με βασικό επίδικο την κληρονομιά, τα assets του ΣΥΡΙΖΑ. Οι πολλοί που έφυγαν είχαν καταδικάσει όσους έφυγαν πριν και κράτησαν τις έδρες. Οι λίγοι που έμειναν κέρδισαν επιτέλους ένα νεκροζώντανο κόμμα που (και) οι ίδιοι κατέστρεψαν μετά 15 χρόνια φραξιονισμού και υπόγειων δολοπλοκιών.

Πως μπορούμε να εξηγήσουμε όμως την πρωτοφανή εχθρότητα μεταξύ πρώην μελών και φίλων; Τι έκανε κόσμο που μέχρι πρόσφατα βρισκόταν στο ίδιο κόμμα και αγωνίζονταν για την επιτυχία του στις εκλογές να επιτίθεται στους πριν λίγο συντρόφους και τον ιστορικό ηγέτη; Έχουμε ένα μοιραίο συνδυασμό, πιστεύω, της «μεταδημοκρατικής» συνθήκης και του ρόλου των συναισθημάτων στην σύσταση πολιτικών ταυτοτήτων.

Η μεταδημοκρατία επηρεάζει όλες τις μορφές της πολιτικής δράσης. Τα κόμματα της κεντροδεξιάς και της κεντροαριστεράς συνέκλιναν στρατηγικά παρά τις επιφανειακές τους διαφωνίες. Οι αγορές επιβάλλονται επί των πολιτικών, η κυριαρχία τους αντικαθιστά την λαϊκή. Αν οι αγορές και οι ειδικοί μπορούν να δίνουν «ορθές» λύσεις, δεν χρειάζεται δημόσιος διάλογος ή χρονοβόρες και δαπανηρές δημοκρατικές διαδικασίες, μας λένε. Οι εκλογές αλλάζουν τους διαχειριστές της διακυβέρνησης όχι τις πολιτικές. «Αν οι εκλογές άλλαζαν κάτι θα τις είχαν καταργήσει», όπως λέγεται.

Οι ταξικές ταυτότητες (εργάτες, αγρότες, επαγγελματίες, μεσαίοι και μικρομεσαίοι) τείνουν να εξαφανιστούν, ο πολιτικός ανταγωνισμός υποχωρεί, η διαμόρφωση συλλογικοτήτων γύρω από δημοκρατικά και σοσιαλιστικά αιτήματα εγκαταλείπεται. Θρησκευτικές, εθνοτικές ή προσωπικές ταυτότητες αντικαθιστούν τις ταξικές και αξιακές. Έχουμε έκρηξη ταυτοτήτων αλλά η πολιτική δεν μπορεί να τις συνδυάζει γύρω από διαιρέσεις που διαπερνούν το σύνολο της κοινωνίας.

Η εκλογή του ΣΥΡΙΖΑ το 2015 ήταν αποτέλεσμα  μιας στρατηγικής διαίρεσης την κοινωνία με τον πόλο του λαού, «εμάς», στην μια πλευρά απέναντι στους «άλλους» – μνημονιακούς, δεξιούς, Ευρωλάτρες. Η διάκριση εμείς/αυτοί δημιούργησε έντονες πολιτικά συναισθήματα που οδήγησαν στην σύγκλιση γύρω από τον λαϊκό πόλο. Η προσωρινή διακοπή  της μεταδημοκρατικής συναίνεσης, η απόρριψη της άποψης «όλοι ίδιοι είναι», αποτέλεσε ρήξη στην πολιτική ως χώρου εναλλαγής και δημιούργησε ένα ριζοσπαστικό πολιτικό υποκείμενο. Πως φτάσαμε από αυτή την υπέρβαση στον αγώνα όλων κατά όλων;

Συναισθήματα και ταυτότητες

Η ψυχανάλυση μπορεί να βοηθήσει. Όπως υποστηρίζει ο Φρόυντ, ο κοινωνικός δεσμός έχει λιβιδινικά στοιχεία, τα συναισθήματα διαδραματίζουν καίριο ρόλο στην διαδικασία σύστασης συλλογικών ταυτοτήτων. Στο βιβλίο «Ψυχολογία των Μαζών και η Ανάλυση του Εγώ» γράφει ότι «μια ομάδα συγκρατείται σαφώς από κάποια δύναμη. Και σε ποια δύναμη θα μπορούσε να αποδοθεί αυτό το κατόρθωμα παρά  στον Έρωτα, που συγκρατεί τα πάντα στον κόσμο”.

Τα κοινά συναισθήματα εκφράζουν την  εύπλαστη λιβιδινική ενέργεια που μπορεί να προσανατολιστεί προς πολλαπλές κατευθύνσεις.  Η σύγκλιση των ανθρώπων σε ένα κοινό πολιτικό χώρο μεσολαβείται είτε από την κοινή αφοσίωση σε αφηρημένες ιδέες, είτε από την αγάπη για τον ηγέτη, συνήθως και τα δύο. Όταν οι άνθρωποι επενδύουν λιβιδινικά σε αξίες ή στον ηγέτη μετατρέπουν τα επιθετικά ένστικτα προς τους «άλλους» σε συναισθηματικούς δεσμούς και αρμονικές σχέσεις μεταξύ τους. Έτσι «εμείς» (οι αριστεροί, οι Συριζαίοι, οι προεδρικοί) κοινωνούμε συναισθηματικά και ενοποιούμαστε πολιτικά.

Ο ΣΥΡΙΖΑ δεν κατανόησε την δημοκρατική έκρηξη του 2015, δεν διατήρησε το momentum μετά το 2019. Η εγκατάλειψη της πολιτικής φιλοσοφίας και της κριτικής θεωρίας εγκλώβισαν την κυβέρνηση και αργότερα την αντιπολίτευση σε ουδέτερες τεχνοκρατικές απόψεις που εκλογικεύονταν περιστασιακά από ξεπερασμένα Μαρξιστικά τσιτάτα. Έτσι επικράτησε η εικόνα ότι σκοπός της Αριστεράς είναι η καλύτερη διαχείριση των προβλημάτων χωρίς εναλλακτικό όραμα. Η μεταδημοκρατία απέκτησε αριστερό περίβλημα. Η ήττα στις εκλογές τραυμάτισε παραπέρα τις πληγωμένες αξίες.

Η επίκληση αριστερών «κλισέ» ικανοποιούσε την παραδοσιακή βάση του κόμματος αλλά άφηνε αδιάφορους τους νέους. Έτσι μετά το 2019, η αριστερή σύγκλιση γύρω από αξίες και ιδέες αντικαταστάθηκε από τον ηγέτη ως συγκολλητική ουσία. Μια άποψη που παρέμενε θολή εντούτοις γιατί η ηγεσία και οι διάφορες τάσεις δεν προσπάθησαν να την διευκρινίσουν ούτε την έβαλαν σε διαβούλευση. Το φαινόμενο του «υπερηγέτη» και η προσκόλληση ή η σιωπηλή αποδοχή του ενισχύονταν όσο το κόμμα αρκούνταν σε μια αντιπολιτευτική ρητορική και δεν ξεκαθάριζε τις βασικές του παραμέτρους.

Υποχωρούσε η ταυτότητα και το ιδεολογικό στίγμα, επικρατούσαν επί μέρους προτάσεις και πολιτικές που ανταγωνίζονταν την δεξιά «επιτελικά», δηλαδή στο δικό της γήπεδο. Μετά την συντριβή του 2023, ο αρχηγισμός αντικατέστησε τις αξίες πλήρως και προετοίμασε τον δρόμο προς το «φαινόμενο Κασσελάκη» και τις επακόλουθες διασπάσεις. Όσοι «βαρόνοι» απέτυχαν στις ηγετικές δολοπλοκίες τους υποστήριξαν τον Κασσελάκη ως προσωρινό αντι-αριστερό δεκανίκι. Μετά πρωτοστάτησαν στην εκπαραθύρωση του και τώρα θα γίνουν «ηγέτες», κληρονομώντας τα λιγοστά υλικά ιμάτια, οι άνθρωποι έφυγαν.

Η διαίρεση «εμείς ενάντια στους άλλους», που οδήγησε στις νίκες, μεταφέρθηκε στους εσωτερικούς «εχθρούς». Τα συναισθήματα γίνονται ονειρικές αντανακλάσεις των αντιπάλων και οδηγούν σε ανεξέλεγκτες επιθέσεις. Έτσι οδηγηθήκαμε στην συναισθηματική επαναφόρτιση της μετα-συριζαϊκής εποχής. Δεν εκφράζεται με αξιακές αντιπαραθέσεις, όλα τα θραύσματα του ενιαίου ΣΥΡΙΖΑ λένε περίπου τα ίδια.

Ο λόγος του προέδρου παραμένει, ελπίζω για λίγο ακόμη, μια σειρά συνθημάτων και πολιτικών χωρίς (αριστερό) όραμα. Βοηθάει όμως τους (περισσότερους) μελαγχολικούς αριστερούς να ξαναβρούν τα χαμένα πάθη και την συλλογικότητα γύρω από ένα πρόσωπο. Οι «νέο-προεδρικοί» τονίζουν τον χαρισματικό χαρακτήρα του. Τα μέλη επενδύουν λιβιδινικά πάνω του, μετατρέποντας τα επιθετικά ένστικτα σε συναισθηματικούς δεσμούς και αρμονικές σχέσεις μεταξύ τους.

Ετσι οι μελαγχολικοί αριστεροί ενοποιούνται συναισθηματικά. Με τον ίδιο τρόπο φτιάχνεται και ο ηγέτης, δημιούργημα της επιθυμίας μας. Οι αντίθετοι επιμένουν στα προβληματικά χαρακτηριστικά της οργάνωσης «από τα πάνω» και της απόφασης να ενταχθούν στο κόμμα μέλη χωρίς παρελθόν, χωρίς ρούχα, ωσάν να έχουμε μια δεύτερη βάφτιση.

Η συναισθηματική επένδυση οδηγεί την μία πλευρά στην Οιδιπόδεια σύγκλιση, την άλλη στην σύγκλιση μέσω της απόρριψης. Και οι δύο έχουν δίκιο από την πλευρά τους, ο ανταγωνισμός στηρίζεται σε ασύμβατα αξιώματα που είναι τόσο προφανή για τους μεν όσο είναι ακατανόητα για τους δε.  Η βαθιά διαίρεση δημιουργεί έντονες συγκλίσεις και παροξυσμικές συναισθηματικές εκρήξεις.

Ο Βέμπερ και ο Νίτσε υποστήριξαν ότι η τραγωδία της νεωτερικότητας είναι ότι ενώ η επιστήμη μπορεί να μάθει πολλά για το πως λειτουργεί ο κόσμος δεν μπορεί να μας πει τι πρέπει να κάνουμε, ποιες αξίες να υιοθετήσουμε. Το ον και το δέον, τα πράγματα και οι αξίες, ανήκουν σε παράλληλους μη εφαπτόμενους χώρους.  Οι αξίες δεν έχουν άγκυρα ή θεμέλια, υιοθετούνται με βουλησιαρχικές αποφάσεις, ενώ η επιστήμη επιμένει στον κανονιστικό της αγνωστικισμό.

Ο μηδενισμός απειλεί τις αξίες που αντικαθίστανται από την ανταλλακτική αξία. Ο Μαρξισμός και η αριστερά προσπάθησαν να γεφυρώσει τις δύο ηπείρους και να απαντήσουν στον μηδενισμό. Τα φαινόμενα των ημερών μας δείχνουν την μερική αποτυχία του εγχειρήματος. Η μεταπολιτική τραγωδία της Αριστεράς βάζει τις αξίες απέναντι στον ηγέτη, οι μεν αθεμελίωτες, ο δε δημιούργημα της επιθυμίας των ηττημένων.

Ο ανταγωνισμός στηρίζεται σε ασύμβατα αξιώματα που είναι τόσο προφανή για τους μεν όσο είναι ακατανόητα για τους δε.  Σε τι ελπίζουμε ακόμη; Την δύσκολη αλλά επιτεύξιμη κυβερνητική αλλαγή. Για μια αριστερά που ηττήθηκε μετά την μεγαλύτερη μεταπολιτευτική της στιγμή  ακόμη και τα λίγα είναι αρκετά.